دانش محلی درزراعت

بر اساس اسناد و مدارک موجود در منابع علمی، برای اولین بار انسان در 12000 سال پیش اهلی کردن نباتات و حیوانات را شروع کرد. بر این اساس در طول هزاران سال سیستم های مختلف تولید تکامل یافته است. نمونه بسیار بارز آن بهره‌ برداری از آب زیرزمینی به شکل کاریز (قنات) است که در نوع خود از نظر فناوری منحصر به فرد می‌ باشد و قدامت آن به 3000 سال می‌ رسد. سیستم کاریز (قنات) همراه با فرهنگ پیرامون آن یکی از سیستم های قدرتمند اجتماعی اقتصادی جوامع زراعتی را تشکیل می‌دهد. کاریز (قنات) نوعی فناوری پیشرفته عصر خویش بوده است و امروزه این تکنالوژی گمنام شده و به دست فراموشی سپرده شده است، بدون این که ساختار تکنالوژی آن به خوبی شناخته شده و به صورت مکتوب مستندسازی شده باشد. نمونه‌های بارز دیگر از دانش بومی مربوط به نظام های عشایر کوچی در رابطه با بهره‌ برداری مطلوب از علفچر ها است. این افراد با دانش کافی از محیط اطراف خود و درک دقیق روابط متقابل حیوان و نبات، فصل چراه و ظرفیت علفچر ها را بر اساس توان بالقوه محیط تنظیم می‌کنند. عشایر، نباتات شاخص علفچر ها را می‌شناسند و ظرفیت چرای علفچر ها را بر اساس این نباتات تنظیم می‌کنند. قالین ‌بافی نیز یکی دیگر از موارد دانش بومی مرتبط به فعالیت‌های زراعتی و مالداری است که در افغانستان در حد اعلی جهانی خود قرار دارد و نام افغانستان در جهان با قالین های دست‌باف آن پرآوازه است. متأسفانه هیچکدام از این موارد در قالب مناسبی جهت حفظ و انتقال آن به نسل های آتی شکل داده نشده است ولازم است برنامه‌ ریزی اساسی در این زمینه صورت گیرد.

 

 

خصوصیات و مزایای دانش محلی (بومی)

دانش بومی دارای خصوصیات خاصی است، که متمایز و مشخص کننده بهتر این دانش می باشد. این خصوصیات عبارتند از:

•             شناخت و موارد استفادۀ آن نه تنها برای فرهنگ خودی، بلکه برای دانشمندان و طراحان  برنامه های روستایی مهم  می باشد.

•             اعتبار و بهره برداری دانش بومی به شکل تاریخی و تجربی قابل امتحان است.

•             کاربرد دانش بومی بسیط ، ساده و کم هزینه است.

دانش بومی موفق می تواند مورد استفاده جوامع دیگری که شرایط مشابه دارند قرار بگیرد. آشنایی و شناخت دانش بومی کمک می کند تا عمق دانش مردم محلی و شیوه شناخت آنها را  بهتر بشناسد.

دانش بومی همه جانبه است. دانش بومی توسط حواس پنچگانه و نیروی الهام کسب می شود و به وحدت و معلومات می انجامد، اما دانش رسمی سمعی، بصری و جزء نگر است. دانش بومی شفاهی است. چنانچه نگارش و مستند سازی دانش بومی با فعالیت های کاربردی همراه نباشد آن را از دسترس بومیان (روستائیان) که می توانند به آن بیافزایند، خارج می کند. درباره دانش بومی می توان نوشت و آن را توصیف کرد، ولی آموزش و آموختن آن از طریق کتاب و مجله ممکن نیست و تنها راه فراگیری دانش بومی مشاهده نزدیک و پیروی از استاد است .

دانش بومی مردمی است، در حالی که تأکید دانش رسمی بر صرفه جویی در وقت و حذف نفرات و نیز انحصار دانش در دانشگاه ها و موسسه تحقیقاتی است. دانش بومی پذیرا، مشوش و نیازمند به مشارکت هر چه بیشتر مردم در یادگیری،گسترش و افزودن به آن است. به علاوه در فرهنگهای شفاهی ,علم را از عالم نمی توان جدا کرد و در کتاب و یا کمپیوتر گنجاند. در دانش بومی فرد فرد افراد مهم اند .

کشت  عناب

زمینی که جهت کشت عناب انتخاب می شود در اصطلاح  محلی نباید سخت باشد، بلکه باید نرم باشد تا نهال در آن به راحتی رشد کند و غرق آب نشود تا ریشه درخت خفه نشود. برای آماده ساختن زمین، در ابتدا زمین قلبۀ سطحی زده می شود و سپس کود حیوانی به اندازۀ 10 تا 15 تن در هکتار پاشیده شده و مجدداً عملیات قلبه نمودن و ماله نمودن صورت می گیرد. از کودهای گوسفندی و مرغی استفاده نمی شود چون تولید آفت  می کنند. بعد از کوددهی زمین را آب می دهند و صبر می کنند تا زمین وتر شود، کود کیمیاوی در سال اول به زمین داده نمی شود، چون ریشه را می سوزاند و علت این امر این است که ریشه ها جوان هستند و هنوز بالغ نشده اند و توانایی جذب زیاد را ندارند. انتشار کود کیمیاوی در سالهای بعد و معمولاً در زمان محصول صورت می گیرد. در ابتدا با استفاده از ریسمان و نهال¬ها در مناطق باد خیز(مثل ولایات فراه، نیمروز و هرات)  با فواصل 4 × 2 متر و در مناطقی با باد کمتر با فاصله 6×4 متر غرس می گردند و سپس ماشین در کنار خط کشت حرکت کرده و جوی ایجاد می کند. چقرک ها هر چه عمیق تر باشد برای آینده بهتر است. چقری ها را معمولاً تا 1×1×1 متر هم حفر می کنند. به هنگام کندن چقرک ها می بایست خاک بالا که آفتاب خورده، بیل خورده و کود خورده است، را در یک طرف ریخت و خاک پایین را در سمت دیگر ریخت و هنگام غرس نهال ، خاک مرغوبی که همان خاک بالایی چقری است را در ته چقری ریخت تا نهال در آینده به آسانی رشد کند و مشکل خفگی آب یا سختی خاک را نداشته باشد. برای کندن بیخ جوش، اطراف آن را به اندازه دو سر بیل خالی می کنند تا ریشه ها آسیب نبینند و سپس یک پابیل به زیر محل بیخ جوش به سمت ریشه درخت مادری می زنند تا   بیخ جوش بیفتد و خسارت  به  ریشۀ آن وارد نشود .

کشت مغز خسته  عناب

این روش تا حدی مشکل و نیازمند دقت عمل و صبر و شکیبایی فراوان است. در آغاز باید خسته های عناب را از قسمت خوراکی آن جدا کرد و سپس با چکش خسته ها را شکسته، به نوعی که مغز عناب آسیبی نبیند. در فصل خزان مغزهای آماده شده را به زمین مناسب انتقال داده و قشری از کود حیوانی را روی آن ریخته و آبیاری می کنیم . بعد از دو سال مغزها سبز خواهند شد .

شرایط لازم برای انتخاب محل باغ

هر باغدار جهت احداث یك باغ استاندارد و تجارتی باید قبل از شروع هر فعالیتی موارد زیر را مد نظر قرار دهد :

موقعیت باغ از نظر شرایط اقلیمی :شرایط اقلیمی منطقه در اثر عوامل محلی حتی در یك منطقۀ محدود نیز می توانند اختلاف زیادی داشته باشند، این اختلاف در مناطق كوهستانی و تپه¬ها خیلی بیشتر از دشتها و جلگه های مسطح و وسیع، محسوس است. معمولاً زمین های شیب¬ دار سرما گیر نبوده و جریان هوا موجب می شود كه هیچ وقت هوای سرد سرازیر شده از ارتفاعات در آنجا ثابت نماند تا سبب خساره شود.  دامنه های جنوبی به علت زودتر گل دادن درخت در اثر سرمای زودرس بهاری آسیب می بینند، ولی دامنه های شمالی به علت دیرتر گل کردن درخت از سرمای دیررس بهاری نیز در امان می مانند .  دامنه های شرقی و غربی حد اوسط این دامنه ها هستند .

باغ هایی كه در قسمت پایین دامنه ها قرار دارند زودتر از درختانی كه در ارتفاع غرس می شوند گل می دهند و چون سرمای حاصل از تشعشع در هوای ساكن در قسمت های پایین دامنه جمع می شوند خطر سرمازدگی این باغ ها بیشتر خواهند بود. دامنه هایی كه رو به باد هستند با دامنه هایی كه پشت به باد هستند از نظر اقلیمی متفاوت هستند و دامنه های پشت به باد برای احداث باغ ترجیح داده می شوند.

اگر منظور از ایجاد باغ عناب بهره برداری اقتصادی باشد نه مصرف شخصی، محل باغ باید در موقعیتی قرار گیرد که امکان حمل و نقل و فروش محصول در حداقل مدت و با کمترین هزینه امکان پذیر باشد. مثلاً در مناطقی که سرک در دسترس موجود نیست، باید درختی غرس شود که عمر زیادی داشته باشد.

تأمین  نیروی کارگری با دستمزد مناسب : یکی دیگر از عوامل تأثیرگذار در احداث یک باغ تجارتی مسأله وجود کارگر کافی و کم هزینه در زمان جمع آوری محصول می باشد. در صورتی که چنین وضعیتی در منطقه حاکم نباشد باید از امکانات و ماشین آلات جدید جهت جمع آوری محصول استفاده به عمل آورد.

 

مراحل احداث باغ

اقدامات اولیه

بعد از انتخاب زمین در منطقه ای که شرایط مناسب برای توسعۀ عناب را دارد، در ابتدا یک پروفیل به عرض 1 متر و به طول و عمق 2 متر برای  بررسی سطح آب های زیرزمینی ،ذرات خاک و وجود لایه سخت حفر می شود، سپس نمونه برداری آب و خاک و انجام تست برای بررسی و مطالعه  وضعیت آنها از نظر  نمکیات و عناصر غذایی صورت می گیرد. از ایجاد باغ های درخت عناب در نزدیکی درختان کاج و سرو  در مناطق مرطوب، برای جلوگیری از مبتلا شدن به مرض  فایتوپلازمایی، جارویی شدن  باید اجتناب شود.

آماده سازی زمین

تمام سطح زمین با تراکتور قلبۀ عمیق شود و حتماً باید از زیرشکن جهت شکستن لایه سخت عمقی استفاده شود و بعد از قلبه نمودن زمین هموار گردد (شکل 41).

 

         شکل 41: مراحل آماده نمودن زمین.

طرح باغ

طراحی باغ برحسب این که در دامنه یا زمین شیب دار یا جلگه مسطح قرار گرفته باشد متفاوت است، در دامنه و اراضی شیب دار با ساختن بلندی، طبقات همواری که آب به خوبی در آنها جریان پیدا کند به وجود آورد و بدین ترتیب زمین را برای کشت آماده کرد. ماله نمودن زمین در اراضی هموار و روی بلندیها در دامنه ها لازم است. اطمینان از وضع خاک تحت الارض و اصلاح آن در صورت نیاز قبل از هر نوع درخت کاری نیز ضروری  است. غرس بادشکن در جهت عمود به جهت بادهای اصلی محلی قبل از غرس درختان میوه به فاصله حداقل 5 متر از اولین ردیف باید انجام گیرد، سرک کشی باید طوری طراحی شوند، که ضمن امکان استفاده از حد اکثر زمین، دسترسی به قطعات برای انجام خدمات فصلی و جمع آوری محصول به آسانی میسر باشد. (شکل های 42، 43، 44 و 45).

         شکل 42: نقشۀ یک باغ استندرد د عناب.

 

شکل 43: چگونگی غرس نهال های باد شکن.

 

شکل 44: احداث باغ استندرد د عناب.

 

           شکل 45: باغ احداث شدۀ استندرد د عناب درکشور چین.

روشهای تکثیر

برای تکثیر نوع عناب 6 روش زیر شرح داده می شود :

بیخ جوش

نهال مناسب برای غرس کردن باید جوان و دو ساله باشد و ارتفاع آن از1.5 متر بیشتر نباشد تا در هنگام جابجایی نهال کمترین آسیب را ببیند. هم چنان تنۀ آن سرخ رنگ باشد و سیاه، خاکستری  جریدار که نشان از سن بالا یا آب نخوردن یا ضعیف بودن نهال است ، نباشد. در این خصوص باید بیخ جوشهای عناب دارای سرتیفیکیت معتبر قرانطین و سرتیفیکیت نوع، ریشه سالم و کافی با ظاهر شاداب، نهال یک شاخه و یا  با  شاخه های فرعی قوی و با فاصله مناسب از همدیگر،استفاده از جینوتایپ های بهتر و بزرگ محلی باشد.( شکل های 46، 47 و 48(.

 

شکل 46: شرایط مناسب بسته بندی نهال عناب قبل از غرس در زمین اصلی.

 

                     شکل 47: غرس نهال عناب.

 

شکل 48: بیخ جوش (نهالی ها) های مناسب و استندرد د عناب.

تخم

پوست تخم ها در عناب به دو صورت دیده می شوند :

الف : تخم های با پوست نرم، دورۀ استراحت کم و بعد از مقدار سرمای 600 درجه حرارت بین 2 تا 7 درجه سانتیگراد سبز می شوند. این خسته ها بدون پوست گیری نیز به آسانی سبز می شوند .

ب : تخم های با پوست سخت با  این پوست، تخم بعضاً تا یکسال نیز سبز نمی کنند و برای سهولت در سبز کردن حتماً باید پوست گیری خسته صورت پذیرد.

اگر درخت عناب به وسیلۀ تخم کشت شود نسبت به والدین خود از کیفیت کمتری برخوردار می باشد و محصول کمتری خواهد داشت. پس از نهال های تخمی بیشتر برای پیوند زدن استفاده می شود، دانه های عنابی را  که از گل اول  به دست آمده ، جمع آوری کرده و ذخیره می کنند، سپس در بهار می کارند، خسته های عناب پخته شده هر یک می تواند نهالی تولید کند.

               روش کار بدین شکل است که تخم ها را کاملاً شسته و با ریگ مخلوط می کنند تا گوشت چسپیده به میوه از آن جدا گردد و دوباره تخم ها را شسته و  در محلول آب ونمک 30 فیصد گذاشته تا خسته های  پوچ و سبک و فاقد جنین روی آب آمده و خسته های سالم و دارای جنین در ته ظرف آب قرار گیرند. تخم های دارای جنین را درون جعبه چوبی پر از ریگ قرار داده و روی آن ها را 2 سانتی متر ریگ ریخته و جعبه ها را در سردخانه بین حرارت 5 تا 7 درجه سانتیگراد گذاشته تا تخم ها سرمای کافی ببینند . هر 15 روز جعبه ها را از سردخانه بیرون آورده و خاک روی تخم ها را مقداری به هم زده تا رطوبت خاک به حد نورمال برسد و یا در صورت نیاز به آبیاری  تا 70 فیصد رطوبت خاک، آبیاری می شود و دوباره جعبه ها به سردخانه برگردانده  می شوند.

عملیۀ سرمادهی در حرارت 5 درجه سانتیگراد به مدت 60 تا 90 روز صورت می گیرد . لازم به ذکر است تخم ها بعد از گذراندن مدت 60 تا90 روز به اتاقی با حرارت 20 تا 25 درجه انتقال می یابند تا جوانه بزنند و یا این که تخم ها را در ماه های عقرب و قوس در ریگ مرطوب قرار می دهند (شکل های 49 و 50) در بهار تخم های سرمادیده را در قوریه با فاصله  10 تا 15 سانتی متر  روی ردیف و 40  تا 50  سانتی متر بین ردیف  می کارند و بلافاصله آبیاری می کنند، بعد از جوانه زنی به هنگام دو برگه شدن آنها را تنک کرده و با فواصل 20 تا 25 سانتی متر تنظیم  می کنند،  نهال های اضافی را می توان در محل دیگری غرس کرد. به طور عموم ، 20  تا 30  کیلوگرام  تخم در هر هکتار مورد نیاز است.

نتایج حاصل از طریقه های کشت تخم نشان داد که تخم عناب یکساله زمانی که تحت تأثیر خراشیدگی با سولفوریک اسید پنجاه فیصده قرار می گیرد، پس از گذشت 67 روز نمو می کند ( شکل 51).                 شکل 49: مراحل آماده سازی تخم عناب برای کشت آن.

 

شکل 50: طرز قرار دادن خسته ها در صندوق.

 

شکل 51: تخم عناب سبز شده.

 

 

نهال

برای احداث باغ عناب باید جهت بلند بردن فیصدی نموی نهال موارد ذیل رعایت شود :

•             ریشه نهال ها پس از بیرون کشیدن از خاک و قبل از انتقال باید در بوری مرطوب پوشانده شود.

•             ریشه ها قبل ازغرس در توده ای از ریگ یا خاک مرطوب قرار گیرند.

•             اگرغرس نهال به تأخیر افتد یا ریشه ها هنگام حمل و نقل آسیب ببینند، معامله نمودن ریشه ها با مخلوطی از کود حیوانی، خاک رس و آب به صورت غشای محافظ ریشه ضروری است.

•             غرس نمودن نهال در چقرک به همان عمقی که در قوریه بوده است، به طوری که قسمت پیوند زیر خاک نباشد، زیرا در صورتی که قسمت پیوند شده پس از نشست خاک در زیر خاک قرار گیرد سبب پوسیدگی محل پیوند شده و باعث ازبین رفتن نهال خواهد شد .

•             قرار دادن جوانه انتهایی نهال به سمت وزش بادهای تند در زمان شاخه بری.

•             در صورتی که نهال شاخه های فرعی زیاد دارد، نگهداری 2 تا 3  شاخه و قطع شاخه های اضافی .

•             در صورتی كه برای انتقال نهال ها زمان كافی نباشد و زمین اصلی هنوز آماده نشده باشد باید نهال ها در چقریی كه به همین  منظور حفرشده تا آماده سازی زمین حفظ شود.

فاصله درخت های عناب از یكدیگر بستگی دارد به اینكه نهالی ها به چه منظور غرس می شوند، متغیر است. 3  نوع  نمونۀ غرس نهال مثلاً 6×4,  4×5، 5×6 متر و غرس متراکم باغات با 1×3  و 1.5×4 متر وجود دارد. برای غرس نهال حتماً باید دو نفر فعالیت داشته باشند، یعنی یكی نهال را نگه داشته و دیگری چقری را از خاک پركند، فقط در موقع غرس نمودن باید دقت شود تا چقری های حفر شده به اندازه کافی عمیق باشند(50×50×50 سانتی متر)، بعد از غرس نهال، خاك را مقداری می كوبند تا   ریشه ها در زمین مستقرشوند .بعد از انجام این كار باید از چوب اتکایی كه در جهت موافق باد نصب می شود استفاده کرد. درمناطقی كه زمستان های ملایم دارند، غرس نهال در اواخر خزان صورت  می گیرد و در صورت وجود سرمای شدید زمستانی غرس ماه حوت ترجیح داده  می شود. شاخه های خشكیده و ریشه های آسیب دیده باید توسط قیچی ضد عفونی شده ، شاخه بری گردند (شکل های52 و 53).

 

شکل 52: عملیۀ شاخه بری ریشه ها  و شاخه ها.

 

شکل 53: سفید کردن تنه درخت به خاطر جلوگیری از آفتاب سوختگی.

احداث قوریه

برای احداث قوریه، قبل از هر چیز به یک قطعه زمین سالم وحاصلخیز  نیاز داریم، این قطعه باید قابل نفوذ، ریگی لومی و مواد عضوی پوسیده کافی و عاری از تخم گیاهان هرزه و آفاتی مانند نیماتود، آبدزدک و امراض قارچی داشته باشد. بعد از انتخاب زمین باید آن را در خزان قلبۀ عمیق نمود و همرای آن کود حیوانی پوسیده به مقدار 15 تا 20 تن در هکتار به زمین داده و با گاو قلبه شده و سپس ماله شود. جوی های اصلی در جهت شیب زمین، جویچه ها که از جوی های اصلی آب می گیرند به موازات هم در جهت عمود بر شیب مسیر حركت آب خواهد شد. برای قوریه کاری کافی است که عرض جویچه ها حدود 20 سانتی متر ، عمق آن ها 10 تا 15سانتی متر و فاصله ردیف ها تا 1 متر باشد.  فاصله خسته ها در حدود 20 تا 25 سانتی متر است. خسته ها به عمق 2 تا 3 برابر بزرگیشان و با فاصله 5 تا10  سانتی متر از لبه پشته غرس می شود، بین هر قطعه نیز یک سرک به عرض 2 متر لازم است (شکل 54).

 

شکل 54: قوریه عناب های یکساله.

 

قلمه

قلمه از درختانی انتخاب می شود که محصول آن خوب و میوه اش مرغوب و اصولاً درخت باید سالم، قوی و جوان باشد. از شاخه های جوان قلمه هایی به طول  50 سانتی متر تهیه و در زمین قوریه کشت می گردند. قلمه ها نباید زخمی باشند، زیرا باعث پوسیده شدن آنها در خاک می شود. قلمه ای که دارای 4 جوانه باشد، باید  3 جوانه آن در خاک و یک جوانه بیرون از خاک و به صورت  مایل  باشد. قلمه ها بعد از 3 ماه ریشه دار می شوند .

از آن جایی که ریشه دارکردن عناب در حالت معمولی کاری دشوار می باشد به کمک هورمونهای ریشه زایی نسبت به ریشه دار کردن اقدام می کنند که در این رابطه از دو نوع قلمه های همان فصل و قلمه های یکساله استفاده می گردد .

قلمه های چوب نرم

در ابتدای ماه جوزا زمین را مقداری کود نایتروجن دار می دهند تا رشد نمویی افزایش یافته و قلمه های نیمه خشبی (چوبی) بزرگ و به اندازه کافی داشته باشیم. 3 تا 4 روز قبل از تهیه قلمه زمین را آب می دهیم تا قلمه های شادابی داشته باشیم، شاخه های جوان با قطر 3 تا 5 میلی متر مناسب برای قلمه گیری است. قلمه ها به اندازه 10 سانتی متر و  با 4 جوانه و برگ قوی تهیه شده و 2 برگ بالایی نیز با قیچی زده می شود و آنها را به درون گلخانه با سیستم آب گرم و یا اتاقی که به همین منظور آماده شده انتقال می دهند .

در صورتی که از روش آب گرم محروم هستیم، می توان  برای گرم کردن بستر نهالی 25 تا 35 سانتی متر کود حیوانی را روی زمین ریخته و مقداری کود یوریا نیز به کود اضافه کرد تا کود غنی شود، سپس یک هفته صبر کرده و در این مدت نسبت به تهیه قلمه ها اقدام شود. محل برش روی هر قلمه باید درست از زیر هر گره (بیشترین تجمع اگزین در این نقطه می باشد) و به صورت خمیده باشد تا سطح تماس قلمه با هورمون زیاد شود.

قلمه ها نباید از 5 دقیقه بیشتر در محیط قرار گیرند تا رطوبت خود را از دست ندهند و قبل از غرس باید ضدعفونی شوند. درمحلول با فیصدی1.5 گرام اندول بیوتریک اسید0.6+ (IBA)  لیترآب خالص +0.4 لیتر الکول سفید تهیه می گردد. که این محلول می تواند تا 3000 قلمه را به راحتی جواب دهد. انتهای قلمه ها را یک سوراخ نازک زده تا هورمون به خوبی زیر پوست قرار گیرد . قلمه ها را به مدت  10 الی 15 دقیقه در محلول با غلظت 1000ppm  تا 2 جوانه فرو برده  و سپس قلمه ها را روی  میز کار مدتی نگهداشته تا محلول به خوبی جذب قلمه گردد و حرارت محیط در این لحظه باید بین 20 الی 25 درجه باشد. قلمه ها را به گلخانه یا اتاق مخصوص برده و با فواصل 5  تا 7 سانتی متر از یکدیگر و به صورت خمیده و تا جایی در خاک فرو می بر یم که دو جوانه بیرون بماند، با این روش می توان در هر متر مربع تا 1500 عدد قلمه را جا داد. بعد از گذشت 2 الی 3 هفته کالوس (نسج ترمیمی) روی  هر قلمه تشکیل می شود و بعد از 30 تا 35 روز قلمه ها ریشه دار می شوند، در این مدت باید حرارت محیط بین 20 الی 25 درجه و رطوبت خاک  بین 55 الی 75 فیصد باشد. قلمه های ریشه دار قبل از انتقال، فاصله آبیاری آنها بیشتر می شود تا ریشه ها قهوه ای شده و و آماده سازش در زمین اصلی را پیدا نمایند (شکل 55).

 

شکل 55: قلمه های چوب سخت جوانه زده

قلمه های نیمه خشبی (نیمه چوبی) یکساله :

طریقه کار مانند ریشه دار کردن قلمه های چوب نرم است با این تفاوت که  چوب از شاخه های یکساله تهیه شده و اندازه هر قلمه بین 20 الی25 سانتی متر و فیصدی مصرف هورمون 3 الی 3.5گرام در یک لیتر آب و به مدت 5 ثانیه در محلول تا 2 جوانه فرو بر ده می شود. در تمام مراحل کار باید حرارت خاک از حرارت محیط بیشتر باشد تا رشد جسمی افزایش نیابد و قلمه ها به راحتی ریشه بدهند. تاریکی به مدت یک هفته نقش مؤثری در تولید ریشه دارد. در مطالعه ای ، تاثیر زمان کشت قلمه ها در کشت های بهاری و خزانی  در جنس زیزیفوس بررسی شده  و در طی یک دوره سالیانه با ورود به ماه حمل و رفع خطر سردی زمستان، بر میزان موفقیت قلمه افزوده شده و این سیر صعودی تا اواخر دهه دوم ماه حمل ادامه می یابد. با ورود به ماه ثور و افزایش میزان حرارت محیط، از موفقیت قلمه کاسته شده و در ماه های تابستان و افزایش گرمی، میزان موفقیت قلمه صفر خواهد شد. با ورود به فصل خزان و نزدیک شدن سردی زمستان، تعداد قلمه های موفق کاهش یافته و در ماه های سرد خزان و زمستان به صفر می رسد. بنابر این، می توان گفت که قلمه های عناب به حرارت بالا مقاوم هستند ولی به حرارت پایین حساسیت نشان می دهند. هر چند درختان بالغ عناب به گرمی و خشکی سازگاری بهتری نشان می دهند، اما قلمه آن در مقابل کمبود رطوبت ازخود عکس العمل نشان می دهند ( شکل 56).

 

شکل56: قمله های ریشه دار و ظهور ریشه های اولیه در عناب.

بررسی تاثیرات معامله کننده های کیمیاوی  در تولید ریشه قلمه های نیمه چوبی عناب

ایجاد زخم (سوراخ) درقاعده قلمه ها

معمولاً برای وادارکردن قسمت تحتانی قلمه ها به تولید ریشه و جذب بیشتر  هورمونها حدود 2 سوراخ به طول 2 سانتی متر به طورعمودی در قاعده قلمه ها ایجاد  می کنند. این کار باید طوری انجام شود که فقط پوست سوراخ شده و به چوب آسیبی نرسد.

معامله قلمه ها با قارچ کش¬ها

جهت جلوگیری ازحمله قارچ¬ها و عوامل  مرض  زا، قلمه ها را پس ازسوراخ کردن با قارچ کش کپتان به نسبت 2 درهزار ضدعفونی می کنند. برای این منظور از بنومیل هم می توان استفاده کرد، ولی کپتان با توجه به اثر مفیدی که ممکن است در تولید ریشه  داشته باشد، بیشترتوصیه شده است.

معامله قلمه ها با هورمونهای تولید کننده ریشه

از مهمترین هورومونهایی که دراین مورد استفاده می شوند می توان از ایندول بیوتریک اسیدIBA)) به نسبت 1000 تا 3000 پی پی ام (100 تا 300 میلی گرام در100 سی سی آب) نام برد. ابتدا باید حدود100 تا 300 میلی گرام هورمون را وزن کرد و با50 سی سی ایتایل الکول (سفید) حل نمود. سپس با آب مقطر به100 سی سی رساند. بر ای حجم های بیشتر ابتدا باید وزن مورد نظر هورمون را با الکول به نسبت50 فیصد حل کرده  و سپس با آب مقطر به غلظت مورد نظر رساند. نحوه معامله به این صورت است که قلمه ها را به صورت دسته های 10 تایی درآورده و سپس هر دسته را به مدت 5 ثانیه در محلول قرارمی دهند و پس از معامله در بستر کشت تحت شرایط مساعد می کارند (حدود 2 سانتی متر از قاعده قلمه ها درمحلول قرارگیرد.)

 

معامله قلمه ها با عناصر غذایی

برای مقابله با کمبود عناصر غذایی می توان عناصرغذایی را به صورت محلول روی  بر گها پاشید. زیرا نباتات قادرند عناصرغذایی را از طریق بر گ جذب نمایند. برای این منظور می توان از محلول پوتاشیم فاسفیت، یوریا یا محلول های دارای عناصر زیاد مصرف و کم مصرف استفاده کرد.

مراقبت های بعد از کشت

حرارت محیط گلخانه نباید خیلی بالا برود . حرارت بالا موجب رشد سریع جوانه ها و مصرف سریع مواد ذخیروی انساج قلمه می شود. باید هرچند مرتبه یکبار قسمت تحتانی بستر (محیط اطراف ریشه ها) بررسی شود و در صورت بالا بودن میزان رطوبت و عدم تهویه آبیاری را کاهش داد. در غیر این صورت ممکن است قلمه ها دچار پوسیدگی گردند. در تمام مدت کشت باید بستر چندین بار با کپتان ضد عفونی شود.

نحوۀ انتقال

پس از80 الی90 روز از تاریخ کشت معمولاً  قلمه های ریشه دار شده را به بستر دوم یا گلدان انتقال می دهند. با گرفتن نل آب در قسمت تحتانی قلمه ها باید طوری آنها را خارج کرد که به ریشه ها آسیبی وارد نشود و پس از بیرون کردن قلمه از خاک باید سریعاً آنها را داخل محلول ضد عفونی قرارداد، خاک داخل گلدان یا بستر ثانوی  باید عاری از هرنوع آلودگی بوده و هم چنان دارای منفذ ها به منظور تهویه و زهکشی مناسب باشد. برای این منظور نباید ازکود حیوانی (به علت وجود عوامل  مرض  زا) استفاده کرد. بعد ازانتقال، آبیاری باید کاملاً با احتیاط انجام شود. آبیاری بیش از اندازه موجب پوسیدگی سریع ریشه ها می شود. درابتدا باید ازگلدان های پلاستیک یا سفالی استفاده شود و پس از رشد کافی قلمه ها باید آنها را به گلدانهای نایلونی (سیاه رنگ) انتقال داد. بعد از کشیدن قلمه ها از خاک باید سریعا ً آنها را داخل محلول ضد عفونی قرارداد ،آن گاه در گلدان یا بستر ثانوی کشت قرار داد. خاک داخل گلدان یا بستر ثانوی باید عاری از هرگونه آلودگی بوده و هم چنان دارای منفذ های کافی، زهکشی و تهویه مناسب باشد.

خوابانیدن

شاخه های دوساله را که از بخش پایینی تنه درخت مادر روئیده است می توان خوابانید. این کار در فصل خزان و اواخر زمستان انجام می گیرد. بر ای خوابانیدن شاخه در خاک به این ترتیب اقدام می شود :

آن بخش از شاخه که در زیر خاك قرار می گیرد به وسیله چاقوی تیزی، پوست  نیمی از شاخه به اندازه 5 سانتی متر بریده و جمع آوری می شود . سپس نزدیك شاخه را حفر می كنند و آن را به آرامی می خوابانند و محل حفرشده را از خاك پر می كنند، سر شاخه را كه از خاك بیرون می ماند به یك پایه بسته تا راست استاده شود. از همان محلی كه پوست بر داری شده است در طول بهار و تابستان ریشه های نابجا می روید و در ماه حوت سال بعد آن را از درخت مادر می برند و با ریشه به محل اصلی انتقال می دهند (شکل 57).

 

شکل 57: مراحل مختلف خوابانیدن و تولید ریشه بالای شاخۀ عناب.

خوابانیدن هوایی (چینی)

این روش که به وسیله چینائی ها در چندین قرن پیش انجام شده، برای شاخه هایی که نمی توان آنها را خم کرد و یا به سختی ریشه می زنند، استفاده می شود. روش کار بدین صورت است که شاخه های با قطر 6 الی 18 میلی متر با رشد سریع را از میان شاخه های  سال پیش انتخاب کرده و یک حلقه از پوست آنها با عرض تقریباً یک میلی متر و به فاصله 20 سانتی متری از انتهای شاخه ای که قرار است خوابانیده شود، جمع آوری می شود. به جای پوست برداری می توان با ایجاد یک برش به طول تقریباً  5 سانتی متر، در امتداد طول شاخه پوست را زخمی کرد. برای التیام این زخمها انساج پینه تشکیل می گردد که دارای مقدار زیادی هورمون تولید کننده ریشه است. پس از زخم زنی مقداری پیت خزه (نبات خزه میده شده) مرطوب را اطراف محل زخم پیچانیده و روی  آن را با پلاستیک پوشانده و دو سر آن را می بندند. پس از تولید ریشه، شاخه را از محل زیر ریشه ها بریده  و به عنوان نبات مستقل مورد استفاده قرار می گیرد (شکل 58).

 

شکل 58: خوابانیدن هوایی در عناب

پیوند

چهار نوع پیوند در عناب صورت می گیرد که عبارت اند از T ، وصله ای، حلقوی، اسكنه ای و جانبی برای تكثیر عناب استفاده می شود.

 

 

 

 

 

 

              

                   شکل 59. ابزارولوازم اجرای عملیۀ پیوند.

1-           چاقوی پندک پیوند

2-           چاقوی شاخچه پیوند

3-           یکه اره بادندانه های خورد برای اجرای عملیۀ اسکنه پیوند

4-           قیچی شاخه بری

5-           ساین های درحال رکود(لیبل زده شده اند)

6-           مواد برای بستن ساحۀ پیوند مانند: فیته برای بستن پیوند، رابرتیپ، تار ویا شی دیگر

7-           موم ویا قیربرای پوشانیدن ساحه پیوند

8-           یک چکش سبک برای اجرای پل پیوند واسکنه پیوند.

9-           یک اسکنه برای اجرای اسکنه پیوند، ویا یک چاقوی نسبتأ گرنگ ویا یک تبرکوچک می تواند باشد.

 

پیوند تی (T): بر ای عملیه پیوند T  می توان از نهال های تخمی و بیخ جوش های ریشه دار استفاده كرد. بدین منظور باید فاصله بین قطار ها برای كشت تخم یا  بیخ جوش ها طوری در نظر گرفته شود كه عمل پیوند با مشكل مواجه نگردد. هر گاه بیخ جوش ها قطور و با سن زیاد باشند، در بهار آنها را کمی بالاتر از سطح خاک برش نموده و در ماه سرطان و اسد پیوند T  روی  شاخه های جوان صورت می پذیرد. روش كار بدین صورت است كه در پایه یك بر ش T مانند زده میشود. پیوند  را از نبات مورد نظر می گیرند و از بالا در سوراخ پایه مادری بطرف پایین وارد می كنند تا جفت شود، محل پیوند  توسط چسب پیوند پوشیده می شود. لازم به ذکر است که گاهی به دلیل کمی پیوند مناسب، T پیوند را به صورت برعکس و  پندک  را نیز به صورت برعکس قرار می دهند تا بعد از رشد  پندک  بتوان شاخه بوجود آمده را به صورت خوابانیدن تکثیر داد. قبل از تهیه  پندک  باغ را باید آبیاری کرد و بعد از پیوند زدن نیز تا زمان گرفتن  پیوند خاک اطراف درخت به آرامی سروزیر گردد تا رطوبت خاک در حد نورمال باشد. شمار زیادی از ارقام چینی با نام های لانگ، لی، سومین، موشینگ هانگ و یو و انواع بسیار زیادی در هند با نام های گولا، سفیده، بنارسی و هیچی از طریق انجام T پیوند اصلاح شده اند. (اشکال 60، 61 و 62(.

 

 

 

 

 

شکل 60: اجرای پیوند T در عناب (از چپ به راست ملاحظه بفرمایید).

 

شکل 61:مراحل مختلف پیوند جانبی در عناب(از چپ به راست: آماده سازی پیوند و پایه، جاسازی پیود و بستن محل پیوند، موم کاری)

 

         شکل 62: سمت راست پیوند T در مراحل اولیه، سمت چپ پیوند T رشد کرده در عناب.

 

پیوند وصله ای

این روش در درختانی که پوست ضخیم دارند، به کار می رود و زمانی عملیه پیوند انجام می شود که درخت پوست بدهد. در این پیوند یک قسمت از پوست پایه به صورت مربع – مستطیل برداشته می شود و به جای آن، قسمتی به همان اندازه از پیوند که یک جوانه داشته باشد، جایگزین می گردد. جوانه پیوند باید در محلی از پایه قرار گیرد که بین دو گره بوده و چوبی صاف و بدون گره باشد. باید جوانه را در محل خود با پلاستیک مخصوص پیوند یا ریسمان های چسب دار، محکم ساخت (شکل 63).

 

 

              شکل 63: (از چپ به راست) مراحل مختلف انجام پیوند وصله ای.

پیوند  حلقوی

               پیوند حلقوی طوریست که پندک همراه با پوست از نوع مرغوب همراه با پوست بصورت حلقه برداشته شده و به عین اندازه پوس پایه مادری نیز برداشته می شود و این پندک همراه با پوست در آن محل نصب و سپس بسته می شود.

پیوند اسکنه ای و جانبی

در این روش قسمت پایین پیوند را که ارتفاع آن 8 الی 10سانتی متر می باشد و دارای یک یا دو جوانه است مانند یک زبانه به طول 3 الی 4 سانتی متر تراش نموده به طوری که در شکل مشاهده می شود قسمتی از پیوند مانند زبانه از جای انتهای شاخه  پندک  آویزان است، سپس قسمت فوقانی پایه را (اشکال 64 و 65) مانند پیوند یک زبانه ایجاد نموده به طوری که پیوند در داخل آن قرار گیرد. سطوح بریده شده کاملاً روی  یکدیگر قرار گیرند. هیچ نوع فاصله و هوا بین دو سطح ایجاد نشود و حتی المقدور باید پایه و پیوند هم قطر باشند. پس از آماده شدن پایه به وسیله چاقوی پیوند زنی دو لبه سوراخ روی  پایه را از هم باز نموده و پیوند را داخل آن قرار می دهند و در موقع انجام این عمل باید دقت نمود که دو طبقه مولد پایه و پیوند به خوبی روی  هم قرار گیرند. بعد از قرار گرفتن پیوند روی  پایه اطراف سوراخ را با ریسمان بسته و روی  تمام قسمت های بی پوست پایه و پیوند را با چسب می پوشانند. در بعضی از بته ها پیوند اسکنه را بر عکس دستورالعمل فوق انجام می دهند، یعنی پایه را مانند زبانه آماده نموده و یک پیوندی که دارای جوانه انتهایی می باشد، آماده نموده و روی  آن قرار می دهند، سپس اطراف آن را با نخ مخصوص بسته و روی  قسمت های بی پوست را با چسپ باغبانی می پوشانند. در عناب اسکنه به صورت یک قلمه ای می باشد. 5 الی 6 هفته بعد از جوانه زنی جوانه¬ها زمان مناسب برای  پیوند می با شد.  قلمه مناسب بر ای اسکنه  باید از شاخه  1 تا 2 ساله تهیه شود. بر ای جلوگیری از از دست دادن آب، اسکنه ها  باید در محلول 100 الی 110درجه سانتی گراد  پارافین برای چند ثانیه غوطه ور شوند. تفاوت این دو نوع پیوند در جهت قرار دادن پیوند روی  پایه می باشد.

 

شکل 64: درختان پیوند شده به روش جانبی در مرکز تحقیقات عناب چین

 

 

               شکل 65: (از چپ به راست)، مراحل مختلف سکنه پیوند در عناب

شاخه بری

شاخه بری یك عملیه قطع کننده است و از آن می توان بر ای نگهداشتن درخت در اندازه های مورد نظر استفاده کرد. قطع یك شاخه نه تنها قند های ذخیره شده را از بین می برد، بلكه سطح نموی بالقوه برگ را نیز كاهش می دهد. شاخه بری سبب افزایش اندازه میوه و مقدار نایتروجن در نقطه نمو شده و نمو را در نزدیك محل قطع شده تحریك می کند. افراط درشاخه بر ی باعث کاهش در حاصل نبات به ویژه در مورد درختان جوان قوی كه ممكن است نموی جسمی زیادی داشته باشند صدق مینماید. جوان كردن دوباره درختان  پیر  بهتر است با تعداد زیادی از شاخه بری كوچك انجام گیرد تا بوسیله تعداد كمی شاخه بری بزرگ. در مناطقی كه امكان خشك شدن  شاخه درختان در زمستان وجود دارد، شاخه بری زمستانی درختان باید تا حد امكان دیرتر صورت گیرد. در مورد درخت عناب اهمیت زمان شاخه بری برای باغ عناب باید بعد از مطالعه سابقه آب  و هوایی محل توسط شخص باغدار تعیین شود.

فواید شاخه بر ی

1- افزایش عمر درخت،

2- افزایش مقدار محصول،

3- شکل دادن به درخت،

4- جوان ساختن درختان پیر،

5- جلوگیری از سالبری،

5- افزایش کیفیت و کمیت  میوه، و

6- جلوگیری از ریزش میوه.

 

 

 

شکل دادن درختان عناب جوان توسط شاخه بری

در سال اول احداث باغ ، دو هدف اساسی در شكل دهی وجود دارد، اولین هدف ایجاد یك اسكلیت خوب و قوی به منظور تحمل محصول زیاد، سهولت در  جمع آوری و مكانیزه می باشد. هدف دوم به حاصل آوردن هر چه سریعتر باغ عناب است .(شکل های 66 و67).

 

 

شکل 66: یک باغ استندرد  و شاخه بری شدۀ عناب.

 

شکل 67: مراحل انجام شاخه بری در عناب تازه غرس شده.

شاخه بری اولیه در حالی که باید مطلوب باشد و رشد درخت را هدایت كند، باید در كمترین مقدار ممكن انجام شود تا درخت هر چه زودتر تولید محصول نماید. تربیه و شاخه بری درخت در طول چند سال اول باغ تا حد زیادی شامل رسیدن به هدف های بالا می باشد. پس از كشت درخت تمامی شاخه های جانبی زیر 50 سانتی متر قطع می شوند. در ابتدای اولین فصل نمو در اوایل تابستان 3 تا 5 شاخه فرعی در بالای ساقه 50 سانتی متر بالاتر از سطح خاک حفظ می شوند و شاخه ها به نوعی انتخاب می شوند كه به صورت یکنواخت در اطراف نهال قرار گیرند. فاصله بین شاخه های اصلی باید به اندازه ای باشد تا درخت از رشد متعادل بر خوردار باشد، بر ای اتصال محكم شاخه های اصلی به تنه، لازم است كه بین شاخه ها 3 تا 4 سانتی متر فاصله وجود داشته باشد. تمامی شاخه های دیگر بر  روی  تنه حتی اگر كوچك هم باشند باید قطع شوند، زیرا رشد این شاخه ها انرژی را به مصرف رسانده و در نتیجه به حاصل آمدن درخت به تعویق  می افتد، در دومین و سومین فصل نمو تنها شاخه های نابجا و ساقه جوشها، شاخه های خشکیده، مرض زده و تخریب شده قطع گردند. ترجیحاً در سال شروع محصول دهی، در صورتی كه محور اصلی درخت از رشد زیادی بر خوردار باشد و با توجه به امكانات موجود برای جمع آوری می توان نسبت به قطع سر شاخه های اصلی اقدام كرد .

شاخه بری به منظورجوان سازی درختان پیر

دراین نوع شاخه بری بازوهای كهن سال اول درخت قطع و شاخه های جوان و شاداب جانشین آنها می شوند. نموی محدود جسمی شاخه های سال جاری، برگهای كوچك و بی رنگ و گاهی ریزش بر گها در تعدادی از شاخه ها ، نشانه پیری است و در واقع از این زمان بر نامه جوان سازی شروع می گردد . در اعضای  پیر  و چوبی  جوانه های در حال استراحت زیادی وجود دارند، كه هرگاه با شاخه بری مناسبی تحریك شوند، می توانند شبیه به جوانه های جسمی نمو و در مواقعی كه لازم باشد درخت را تجدید حیات نمایند، ولی شاخه بری درختان پیر نباید ناگهانی و یكباره صورت گیرد، چون به حاصل آمدن درخت چندین سال عقب و یا به شدت كاهش می یابد. ضمن این كه شاخه بری شدید شاخه گک های فراوانی را تولید می کند كه قطع آنها در طول فصل نمو بسیار پر زحمت و مشكل خواهد بود. (شکل 68 و 69).

 

شکل 68: درخت شاخه بری شدۀ عناب و نقش شاخه بری در افزایش حاصل.

 

شکل 69: درختان شاخه بری نشده و کاهش حاصل آن.

 روش کار بدین صورت است :

در سال اول شاخه های ضعیف و خشك شده را قطع میكنیم .

در سال دوم شاخه هایی كه از نظر اهمیت و شکل درخت وضعیت مشخصی ندارند و سبب انبوهی داخلی تاج می گردد ، باید قطع شوند.

درسال سوم به حذف شاخه های اصلی (كه از نظر زاویه و خصوصیات فردی  به صورت نامناسب درآمده اند) می پردازیم. در عین حال تأكید می گردد كه شاخه بری درختان  پیر  و پیرتر باید  با نهایت دقت و توجه صورت گیرد.

انواع شاخه بری در درخت عناب

تربیه درخت در طول 2 تا 5 سال انجام می شود. شکل های  محلی  شاخه بری شامل محور مرکزی، مرکز باز و مرکز متغیر می باشد، ولی در سیستم آموزش جدید از سیستم های کشت فشرده، هرمی کوچک، ستونی و داربستی جهت تربیه نهال میوه با موفقیت آزمایش شده است. به طور اوسط  در حدود 6 الی 8 شاخه اصلی  در ارتفاع  3 الی 5 متری در تمام جهات  درخت نگهداشته  می شوند. ارتفاع مناسب برای پرورش  محور مرکزی 60 الی 100 سانتی متر می باشد که معمولا متفاوت با روش متراکم کشت است. برای بدست آوردن جوانه مطلوب، شاخه های فرعی را از زیر جوانه قوی برش می زنیم تا جوانه جانبی تحریک شود. به منظور توسعه یک چوکات خوب بر ای درخت جهت حاصلدهی مناسب، معمولاً شاخه بری 2 سال  طول می کشد .

شاخه بری بر قدرت درخت، مقدار محصول، کیفیت میوه ها و کاهش مصاب شدن به امراض و آفات تاثیر دارد. حتی بعد از تربیه مناسب درخت، شاخه بری منظم سالانه ضروری است. شاخه بر ی نادرست منجر به  ایجاد عدم تعادل هورمونی و تغذیه ای درخت و ممکن است حاصل بعدی را کاهش دهد.

شاخه بری می تواند در 2 مرحله  رشد و فصل خواب انجام شود. شاخه بری تابستانی ثابت شده است که نقش بسیار موثری در افزایش حاصل در درختان جوان و بزرگسالان دارد. شاخه بری خواب باید در اواخر زمستان و  شاخه بری سبز دراوایل بهار انجام شود. شاخه بری  زمستانی عمدتا  شامل قطع شاخه های  ضعیف، مریض، آفت زده، صدمه دیده  و  ساقه های انبوه، شاخه های قدیمی، شاخه های بیش از حد رشد کرده، می شود. پس از شاخه بری در زمستان، تعداد جوانه در شاخه های سال جاری باید یک ششم تا یک هشتم از کل تعداد جوانه ها و تعداد شاخه مادری تولید کننده میوه باید در حدود 2 برابر سایرشاخه ها باشد. شاخه بری تابستانی شامل ازبین بردن شاخه های انبوه، شاخه گک های جانبی مریض، آفت زده و صدمه دیده می باشد. در این شاخه بری کوشش می شود، که شاخچه های فرعی که انتظار می رود دارای میوه سال بعد است،  به طوری که نور و فضا ی بیشتری داشته باشد، حفظ گردد .

در رابطه با شاخه بری عناب روش جامی، شلجمی، دوکی و سندانی شرح داده می شود که با در نظر گرفتن تیپ جسمی درخت پیشنهاد می گردد :

جامی

این شكل را تربیه مرکز باز نیز می نامند و مناسب ترین فورم شاخه بری برای عناب می باشد. درشکل جامی ابتدا 3 تا 4 بازوی اصلی در اطراف تنه ایجاد نموده، روی هر بازوی اصلی دو شاخه فرعی اولیه و روی هر شاخه فرعی اولیه، یک شاخه فرعی ثانوی ایجاد می شود. هنگام انتخاب شاخه های اصلی، فاصله شاخه ها ازهم 20 تا 25 سانتی متر در نظر گرفته می شود. شکل جامی را می توان برای نهال های عناب، بادام، آلو، انواع مختلف سیب، بهی، چارمغز و آلوبالو استفاده کرد، ولی بیشتر برای تربیه درختان آلو، شلیل و بر خی انواع شفتآلو کاربرد دارد (شکل 70).

 

شکل 66: شاخه بری جامی (مرکز باز) در عناب.

 

شلجمی

این شکل بیشتر برای محدود کردن رشد طولی تاج درخت و گسترش تاج در نهال های، ناک، سیب، زردآلو، آلو، بادام، چارمغز، پسته، بهی وگیلاس به کار می رود. برای این منظور، نوک شاخه نهال از ارتفاع 120 تا 150 سانتی متر قطع می شود. در سال آتی، تعدادی از شاخه ها که نزدیک نوک شاخه و زاویه بسته دارند قطع گردیده و به تعداد 3 تا 5 عدد شاخه اصلی که فاصله آنها ازهمدیگر 20 تا 30 سانتی متر و زاویه باز با تنه دارند، نگهداری می شوند. شاخه های باقیمانده نیز از ارتفاع  30 سانتی متر قطع می شوند تا شاخه های فرعی اولیه حاصل گردد. در این شکل هیچ شاخه ای نقش پیشاهنگ ثابت نخواهد داشت و به محض رشد بیشتر، نوک آن قطع می گردد و در نتیجه درخت شاخه های جانبی قوی حاصل می کند.

دوکی

در این روش به درخت اجازه داده می شود، که به طور طبیعی شاخه مرکزی از رشد بیشتری نسبت به سایر شاخه¬ها برخوردار باشد. شاخه¬ها با تنه زاویه 30 الی 60 درجه  داشته و فاصله  پایین ترین  شاخه  تا سطح خاک حداقل 50 سانتی متر می باشد. این روش شاخه بری بعد از مدتی سبب ایجاد  فورم دوکی یا هرمی در درخت می شود. این حالت بیشتر برای درختان زینتی به کار می رود.(شکل 71).

 

شکل 71: شاخه بری دوکی در عناب.

سندانی

این حالتی است که تنه ها  و شاخه های بسیار پیر، خشک شده و مصاب به امراض چندین دفعه بریده شده و نهایتاً درخت به شکل ذوزنقه سرچپه ( سندانی ) در می آید.

 

فصل ششم

آبیاری و کود دهی

 

درختان آبی

 درختان عناب با توجه به شرایط آب و هوایی هر منطقه به 6 الی  8 دفعه آبیاری در یک سال نیاز دارند. در ولایت فراه بهترین روش آبیاری، آبیاری جویه ای و کردی می باشد که به آسانی صورت گرفته و موثریت خوب دارد. در ابتدای کشت و در سال اول آبیاری هر 4 الی5 روز و در سال های بعدی هر 12 الی15 روز صورت می گیرد، در بر خی مناطق کوهستانی گاهی درخت را در طول فصل رشد از 3 بار در سال بیشتر آبیاری نمی کنند. میزان آب خالص برای آبیاری یک هکتار باغ عناب 4500 متر مکعب می باشد  (شکل 72).

 

 

 

 

 

 

 

شکل 72: سیستم آبیاری مناسب برای درختان عناب (راست: آبیاری جویه ای، چپ: آبیاری کردی)

درختان للمی

مدیریت آب در باغ های که آبیاری نمی شوند شامل: پوشانیدن سطح خاک به وسیله ملچ، کنترول گیاهان هرزه، تشکیل آب ذخیره، تعمیر کانال های آب و بهبود وضعیت ذرات خاک مانند چقوری ها و تراسها می باشد. کود دهی در باغ های بدون آبیاری، می تواند از طریق کود دادن در چقوری عمیق خاک در اواخر خزان، محلول پاشی در طول یا پس از بارش باران، کشت کود سبز، ملچ پاشی، کنترول گیاهان  هرزه، دفن گیاهان هرزه که توانایی نگهداشتن ظرفیت بالای آب را با عرض 35 سانتی متر و عمق50 سانتی متر بعد از جمع آوری محصول دارند، انجام شود. استفاده از چهار تا شش بسته  سوپرجاذب که هر کدام مخلوطی از 100الی 150گرام یوریا و 100 تا  150 گرام  پوتاشیم  در محل  سایه انداز درخت  و نزدیک ریشه ها نقش مهم در رشد درخت خواهد داشت. پس از آب شدن برف، با بسته های 1 متر مربعی پلاستیکی محل چقوری¬ها را پوشانده  با این روش اثرات آب و کود از جوزا تا سرطان باقی می ماند. یکی دیگر از راه های عملی و ثابت شده  خواباندن گوسفندان بر ای 3 شب و مخلوط مدفوع و ادرار با خاک می باشد که اثرات سودمند این می تواند  بر ای 2 تا 3 سال ادامه یابد ( شکل 73).

 

شکل 73: چرای گوسفندان و نگهداری مرغها در زیر درختان عناب به منظور استفاده از فضولات آنها برای تقویت خاک اطراف درختان.

کوددهی

كوددهی باید به طور سالانه انجام شود. علاوه نمودن 5 الی 10 کیلوگرام كود حیوانی پوسیده در اطراف هر درخت بسیار مفید است. این مقدار با رشد درخت افزایش می یابد و به 20 الی 25 کیلوگرام در سال می رسد. بهتر است اضافه كردن كودهای کیمیاوی به صورت پودر و یا محلول پاشی بر  اساس نتایج خاك و برگ صورت گیرد، ولی در صورت عدم امكان تجزیه و بررسی آن برای درختان حاصل ده به اندازه فی هكتار سالانه 180 کیلوگرام نایتروجن، 120 کیلوگرام فاسفورس، 90 کیلوگرام پوتاشیم،  75 کیلوگرام كلسیم و 250 کیلوگرام سلفر به زمین علاوه شود.

عناصر غذایی مورد نیاز درخت عناب بر اساس سن، مرحله رشد و  مقدار محصول متغیر است، نوع و مقدار جذب عناصر غذایی نیز در درختان پر محصول و درختان كم محصول متفاوت است. یكی از عوامل مؤثر در وضعیت تغذیه درختان عناب پی اچ خاك است. پی اچ مناسب خاكهای تحت کشت، كم و بیش خنثی است و در این حالت بیشترین استفاده را از منابع غذایی خواهد داشت. از طرف دیگر تغذیه نامتعادل سبب كمبود یا زیادی برخی عناصر غذایی و متعاقب آن، ظهور برخی از عوارض ناشی از سوءتغذیه در درختان میشود. منابع تأمین مواد غذایی برای هر درخت شامل كودهای عضوی ومرکبات کیمیاوی می باشد. بقایای  مواد عضوی به مرور زمان تبدیل به هیومس می شود. هیومس علاوه بر  آن كه در بهبود خصوصیات فیزیكی و بیولوژیكی خاك مؤثر است، قادر به ایجاد مرکبات با عناصر غذایی خاك نیز می باشد. برخی عناصر مانند آهن و جست  باهیومس به صورت مرکب مغلق تبدیل شده و به این طریق عناصر به صورت قابل استفاده برای ریشه درخت مبدل می شود. علاوه بر  تأمین عناصر غذایی توسط كودهای عضوی از طریق مصرف كودهای کیمیاوی نیز می توان كمبود عناصر غذایی را بر  طرف کرد. بر ای رفع كمبود عناصر غذایی در درخت عناب بستگی به نوع ، مقدار و زمان مصرف كود  آنها را می توان به یكی از روشهای علاوه نمودن کود در چقوری که در زیر درخت حفر میشود ، تزریق تنه ای، محلول پاشی، كود وآبیاری بر طرف نمود. ولی قبل از شرح این روش ها لازم است كه تأثیر و نقش عناصر غذایی پر مصرف و كم مصرف مورد نیاز عناب، علایم و علل كمبود آن مورد بررسی قرار گیرد.

عناصر زیاد مصرف

نایتروجن 

بیشترین عنصر غذایی مورد استفاده در درخت می باشد  (شکل 74).

 

شکل 74: کمبود نایتروجن در عناب.

نقش درنبات

فعال سازی جوانه گل، افزایش عمر تخمه، افزایش زمان گرده افشانی، افزایش سطح بر گ، افزایش اندازه میوه، كاهش نسبت قند به تیزاب، مؤثر در بخشی از پروتوپلازم.

علایم كمبود

كاهش رشد جسمی، زردی در برگ های پیر، ریزش گل و میوه، كاهش اندازه میوه و عدم تكامل اعضای تولیدی.

علایم ازدیاد

تأخیر در پخته گی میوه، تأثیر در تركیب رنگ عناب، تأخیر درگلدهی، كاهش در نور رسانی  به داخل تاج، كاهش فاسفورس، جست، پتاشیم، افزایش آهن و مس.

طریقه و زمان مصرف

محلول پاشی قوریه، در زمان رشد پندک جوانه،  قبل از گلدهی و بعداز گلدهی .

چقوری نزدیک ریشه: نصف كود نایتروجنی در زمستان و نصف دیگر بعد ازگلدهی استعمال می گردد و برای تامین نایتروجن از کود یوریا استفاده شود.

فاسفورس

فاسفورس یک عنصر متحرک در نبات بوده، و در تشكیل میوه، جوانه زنی، افزایش خاصیت ذخیره سازی، افزایش طول دوره گرده افشانی نقش بارز داشته و  در تمام عملیه های بیوکیمیاوی، انتقال و تسریع انرژی در حجرات نقش دارد.

علایم کمبود : كاهش تشكیل میوه، رنگ بر گ قهوه ای خیره، ارغوانی، باریك شدن شاخه ها و کم شدن رشد ریشه.

علایم اضافه بودن : ازدیاد فاسفورس سبب كاهش عناصر جست، آهن، مگنیزیم و مس شده، و سبب افزایش كلسیم و  منگانیز  می شود.

طریقه و زمان مصرف

در فصل خزان در نزدیکی ساقه درخت سه چقوری به اطراف آن حفر نموده و کود ترای پل سوپر فاسفیت را در فصل خزان استعمال کنید.

پوتاشیم

مؤثر در ترکیب ضیائی، احیاء نایتریت، عضویت در فعالیت منفذ های نباتی، تشکیل پروتئین، افزایش مقاومت به سردی و  امراض، افزایش حاصل و كیفیت میوه .

علایم کمبود : حاشیه سطح تحتانی بر گ¬های  پیر ارغوانی می شود. رشد ضعیف شاخه ها، ایجاد برگ های جدید روشن وكوچك، بی مزه شدن میوه، ایجاد سم نایتروجن دای امین و كاهش ماده خشك نبات.

علایم اضافه بودن : كاهش كلسیم، نایتروجن، مگنیزیم، فاسفورس و ازدیاد   بوران .

طریقه و زمان استعمال

چقوری نزدیک ریشه : درخزان و ماه دلو با استفاده از پوتاشیم سلفیت  به صورت نواری کود در اطراف ساقه استعمال گردد.

روش استعمال كودهای زیاد مصرف

در این زمینه سه روش پخش سطحی (نامطلوب)، محلول پاشی (روش سریع اقتصادی و مؤثر) و چقوری نزدیک ریشه ( مناسبترین روش) شرح داده می شود.

 

الف- روش پخش سطحی

در درختان عناب مانند سایر درختان میوه، عناصر غذایی به صورت دست پاش و به طور یك نواخت در تمام سایبان درخت پخش شده و سپس با عملیاتی مانند پای بیل با خاك سطحی مخلوط می گردد. در خاك های آهكی در مورد مصرف بعضی از عناصری كه در شرایط پی اچ  بالا تثبیت می شوند، ابهاماتی وجود دارد .

مهمترین مشكلی كه در مصرف پودر یا پخش سطحی كودها وجود دارد انحلالیت کم شان است، سطح زیاد كود با خاك و در نهایت نصب آن به وسیله کاربونیت و رس های خاك می باشد، این پدیده مخصوصاً در مورد كودهای فاسفورس، پوتاشیم سلفیت، سلفیت آهن و سلفیت جست  بیشتر صدق می كند. در این روش باید سعی شود، كه كود مصرف شده به ریشه برسد، در غیر این صورت بیشتر کود مورد استفاده  گیاهان هرزه قرار خواهد گرفت و یا به صورت غیر منحل در می آید و از دسترس نبات خارج می شود. مزایای این روش دراین است كه می توان به همراه عملیات خاك ورزی (پای بیل اول فصل) آن را به مرحله اجرا گذاشت. بنابرآن با توجه به شرایط باغ های كشور پخش سطحی كود ها اقتصادی و مؤثر نخواهد بود .

ب- محلول پاشی

كودپاشی جست و بوران در اعضای هوایی نبات امروز موارد استعمال زیاد دارد و یكی از روش های مؤثری است كه مخصوصاً در درختان میوه اهمیت بسزایی در تأمین عناصر غذایی ایفاء می كند. در خاكهای قلوی جذب عناصر غذایی کم مصرف مخصوصاً آهن و مس معمولاً كم است و از طرف دیگر عدم موفقیت سایر روش های مصرف كود در بعضی شرایط باغی را باعث شده است. محلول پاشی نمكهای معدنی این عناصر مؤثرتر و با صرفه تر از مصرف پودر های کیلیت گران قیمت آنها  می باشد. كاربرد این روش زمانی مؤثر است كه نبات نتواند مواد غذایی خود را از خاك جذب نماید و یا امكان مصرف  از طریق خاک نباشد (شکل 75 و 76).

 

شکل 75: تاثیر محلول پاشی بر کمیت و کیفیت میوه عناب.

 

شکل 76: محلول پاشی درختان عناب.

جدول 11: تعین زمان استعمال کودهای عناصر زیاد مصرف در باغ عناب

شماره      نام کود     نوع آب و خاک       بهترین نحوه مصرف

                                             نحوه مصرف          زمان مصرف

1             امونیم سلفیت           قلوی و تیزابی         به صورت سرک و گرانول پاشی درروی قطار درختان               ماه های حوت و جوزا

2             امونیم نایتریت         آب و خاک شور      به صورت سرک و گرانول پاشی در روی  قطار درختان               ماه های حوت و سرطان

3             دای امونیم فاسفیت   در همه موارد          به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

4             مونو امونیم فاسفیت  در همه موارد          به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

5             ترای پل سوپر فاسفیت                           به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

6             سنگل سوپرفاسفیت  در همه موارد          به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

7             پوتاشیم سلفیت         در همه موارد          به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

در محلول پاشی عناصر غذایی باید توجه داشت كه این روش فقط بخشی از نیاز غذایی نبات را تأمین می كند و نمی تواند جایگزین مصرف درخاک شود و فقط به صورت یك راه حل اضطراری در موقع كمبود شدید، جهت رفع سریع این مشکل به كار می رود. محلول پاشی 4 عنصر جست، آهن، بوران و نایتروجن  به هنگام  خزان در فاصله بین جمع آوری میوه و ریزش برگ ها و یا موقع تورم جوا نه ها، اثرات مفیدی در تشكیل میوه دارد .

اهمیت محلول پاشی عناصر نایتروجن، بوران و جست (Zn,B,N ) در درختان عناب

نایتروجن: نایتروجن عنصر مهم و ضروری در رشد درخت عناب است و مدیریت هر ساله در مورد آن لازم است و از نظر مدیریتی می تواند تأثیر زیادی بر  روی  تشكیل میوه بگذارد. کمبود نایتروجن سبب کاهش جوانه گل در درخت می شود، به خصوص شکوفه زایی مجدد به مقدار نایتروجن موجود در شاخه بستگی دارد. محلول پاشی نایتروجن با استفاده از کود یوریا در خزان سبب افزایش طول عمرتخمه و طولانی شدن دوره گرده افشانی مؤثر در بهار سال بعد می شود. گزارشات فراوانی مبنی بر سقط ماده گی درختان بر اثر كمبود نایتروجن اعلام شده است. محلول پاشی یوریا موجب افزایش تشكیل میوه و كاهش ریزش آن به ویژه در بخش پایین و مركزی شاخ ها می گردد. حداكثر تولید محصول وقتی است كه نبات در مرحله تمام گل و رشد اولیه میوه باشد و محلول پاشی یوریا بعد از جمع آوری میوه و قبل از  باز شدن جوانه ها، بیشترین اثر را خواهد داشت.

  بوران و جست: احتیاج درختان عناب به   بوران  بر ای گرده افشانی و تولید تخم و دانه گرده و به جست  برای كنترل روابط آب و نبات و اكسیجن سازی كافی در هنگام گرده افشانی لازم است. در این خصوص محلول پاشی  بورانیک اسید و سلفیت جست یا زنک سلفیت در هنگام جمع آوری میوه و قبل از بازشدن جوانه ها از ضروریات تغذیه عناب می باشد .

محلول پاشی 1.5 کیلوگرام نایتروجن، 1 کیلوگرام فاسفورس،  1.3 کیلوگرام  پوتاشیم در 1000 لیتر آب برای به دست آوردن 100 کیلوگرام  میوۀ تازه و با کیفیت در خزان و ماه حوت ضرورت است. اسپری قارچ کش، آفت کش و محلول پاشی کود در بالای برگ عناب 5 تا 6 بار در سال همراه  با یوریا 0.3 تا 0.5 فیصد برای توسعه سطح برگ و رسیدگی سریع میوه های اولیه و اسپری0.1 و0.3 فیصد پوتاشیم سلفیت و سوپر فاسفیت در رشد و انکشاف  میوه های وسطی و آخری مؤثر می باشد. پاش دادن 10تا20 پی پی ام  جبریلیک اسید در تمام گل برای 3 تا 4 دفعه و در فاصله 5 تا 6 روز و یا دوبار با  بورانیت 0.2 فیصده در تمام گل  و در طول دورۀ رشد میوه های جوان، مجموعه ای از میوه های با کیفیت قابل توجهی را به دست می آورد. تشکیل جوانه میوه با 10.4 تا 12.2 فیصد و تشکیل تخم در میوه با 22.1 تا 28.8 فیصد به تعقیب استفاده از  بورانیک اسید به مقدار 100 یا 200 پی پی ام قبل از گرده افشانی صبح گاهی به دست آمد. استفاده از بورانیک اسید به مقدار 200 پی پی ام همراه با 1 پی پی ام NAA  فقط 2 %  تشکیل میوه و تشکیل دانه را 11.8 فیصد افزایش داده است.

روش چقوری نزدیک ریشه و تأثیر در تسهیل جذب عناصر غذایی

به دلیل وجود میزان بالای چونه در خاکهای مناطق خشک و نیمه خشک ازدیاد بای کاربونیت در آب های آبیاری، كمی مواد عضوی، مصرف غیر صحیح كود در سایه انداز درختان، با توجه به كمی تحرك كودهای مصرفی به خصوص كودهای فاسفیت دار و عناصرغذائی کم مصرف و عدم رعایت مصرف مناسب كود و آب، درختان میوه در كشور عمدتاً دچار انواع كمبودها هستند. از این رو، بیان روش صحیح كوددهی در باغ های میوه از اولویت خاصی بر خوردار است .

روش چقوری نزدیک ریشه (چالکود) شكل خاصی از استعمال موضعی كودهای عضوی و کیمیاوی در خاك است. این روش برای باغ های میوه طراحی شده است كه دارای کمبود عناصر زیاد مصرف مثل فاسفورس و عناصر کم مصرف مثل آهن باشند .

در این روش چقوری های در نزدیكی ریشه درخت حفر می شود و سپس این چقوری ها با كودهای عضوی و کیمیاوی پر می گردند. این روش دارای مزیت های فراوانی نسبت به روش  محلی  می باشد كه بخشی از آن عبارت است از :

1-           كمتر بودن قدرت نصب كننده گی مواد عضوی چقوری نزدیک ریشه در مقایسه با خاك و افزایش قابلیت جذب عناصر و كودهای کیمیاوی.

2-           چقوری های پر شده با ماده عضوی، مكانهای مناسب برای ریشه ها را فراهم می آورد و در آن جذب عناصر بهبود مییابد.

3-           گرایش درخت به ارسال و رشد ریشه ها برای رسیدن به محل چقوری نزدیک ریشه و استفاده خوب از مواد غذایی.

4-           چون غذای آماده شده در چقوری نزدیک ریشه به دلیل مصرف كودهای عضوی، كودهای سلفیت و سلفر  تیزابی می باشد، جذب مواد غذایی با سهولت بیشتر انجام میپذیرد .

5-           به دلیل كمی مواد عضوی و ازدیاد کلسیم کاربونیت، خاك های زیر كشت باغ ها از نفوذ پذیری كمی بر خوردار بوده و ریشه دوانی درختان  فعال نیست و این باعث می شود که جذب مواد غذایی با سهولت بیشتری صورت گیرد.

6-           در روش حفرچقوری نزدیک ریشه به دلیل تهویه مطلوب، ریشه ها از رشد بیشتری بر خوردار بوده و رنگ ریشه های فعال سفید و خوش رنگ و با تراكم فراوان خواهد بود .

7-           در این روش خسارات ناشی از پای بیل درختان میوه، كه علاوه بر صرف هزینه زیاد، به دلیل ازبین بردن ریشه های درخت ایجاد می شود، كاهش می یابد.

8-           نفوذ پذیری آب به داخل خاك از طریق حفره های مملو از مواد عضوی  افزایش و مصرف آب كاهش پیدا می کند .

9-           بهبودی در امر رسیدن اكسیجن به ریشه نبات به لحاظ آبیاری و سنگین بودن خاك و جلوگیری از زیاد شدن کاربن دای اکساید در موجودیت چونه كه منجر به وجود آمدن آیون کاربونیت میگردد .

بهترین زمان انجام این روش در درختان عناب زمان استراحت نبات می باشد كه ریشه از نظر فعالیت در پایین ترین حد است  و فرصت كافی جهت التیام زخم های احتمالی را دارا می باشد. همچنان چون برخی كودها مانند پوتاشیم و فاسفورس برای اثرگذاری كافی نیاز به وقت  و زمان دارند، این فرصت در زمان استراحت درخت تأمین می شود (شکل های 77 و 78).

 

شکل 77: انتشار ریشه در درختان میوه.

 

شکل 78: تاثیرعملیات شاخه بری، استعمال کود در چقریی نزدیک ریشه و محلول پاشی صحیح بالای محصول عناب. (سمت راست) عناب  که عملیات شاخه بری، استعمال کود در چقریی نزدیگ ریشه  و محلول پاشی در آن صورت گرفته، و (سمت چپ) که این عملیات در ان صورت نگرفته.

عناصر زیاد مصرف  دومی و  عناصر کم مصرف

در ابتدای بحث مصرف مناسب كود، عناصر غذایی  پرمصرف مانند نایتروجن، فاسفورس و پوتاشیم بررسی شد. اختلالات تغذیه ای در باغ های عناب سبب شد تا در این قسمت نقش عناصر ثانوی و کم مصرف مورد ارزیابی قرار گیرد که محققین زیادی به اهمیت عناصر(کلسیم، سلفر،مگنیزیم، منگنیز، مس، بوران، آهن، جست، مولیبدنیم، کلورین و سودیم) در نبات اشاره داشته اند (جدول12).

كلسیم

کلسیم به عنوان یک عنصر تولید كیفیت درنبات معرفی می شود. باعث پایداری حجرات میوه، تنظیم تنفس نبات، افزایش كیفیت میوه، افزایش كیفیت ذخیره سازی  و افزایش انسجام میوه می گردد.

علایم کمبود

ابتدا در بر گهای جوان ظاهر می شود، پیاله ای شدن برگهای جوان، ابلق شدن برگها، کاهش استحكام میوه و ذخیره سازی آن  و نرمی میوه .

علایم ازدیاد

ازدیاد امونیم، نصب كلسیم، سختی بیش از حد میوه ها، كاهش  فاسفورس، آهن، جست، پوتاشیم و  منگنیز. .

طریقه و زمان مصرف

محلول پاشی دفعه اول یک هفته بعد از اتمام گل، بار دوم  14روز پس از محلول پاشی اول و یا 14 روز قبل از جمع آوری میوه به نسبت 5 در هزار.

سلفر

کمک در تولید پروتئین و دارای نقش اصلی در میتابولیسم حجرات نباتات دارد (شکل 78).

 

شکل 78: علایم کمبود سلفر در برگ عناب.

 

 

علایم کمبود

علایم كمبود شبیه به كمبود نایتروجن و در بر گهای جوان مشاهده می شود.

علایم ازدیاد

ایجاد لكه های زرد و برنزی روی  سطح بر گ، سوختگی شدید بر گ¬ها، ازدیاد نایتریت و كاهش سلفیت.

نحوه و زمان مصرف

استعمال کود در چقوریی که نزدیک ریشه درختان حفر شده، در ماه های خزان، دلو وحوت با  سلفر دانه مانند. محلول پاشی بر اساس نمونه گیری بر گ و میزان كمبود صورت می گیرد.

مگنیزیم

نقش این عنصر در ساخت بخشی ازكلروفیل‌، ساخت روغن های نباتی خیلی موثر است.

علایم کمبود

در برگهای  پیر، رنگ زرد مایل به سبز در برگها، ریزش كامل بر گ، قسمت سبز برگ به شکل عدد 8  معلوم می شود.

علایم ازدیاد

در صورت وجود مقادیر فراوان مگنیزیم کاربونیت، ایجاد علایم کلوروسس آهن، كاهش دهنده پوتاشیم و افزایش دهنده نایتروجن.

نحوه و زمان مصرف

حفر چقوری نزدیک ریشه در خزان و حوت با استعمال مگنیزیم سلفیت.

محلول پاشی مگنیزیم نایتریت بعد از اتمام گلدهی و 12 روز قبل از جمع آوری یا بعد از محلول پاشی اول.

منگنیز

نقش این عنصر دخالت درتشكیل پروتوپلازم حجرات، تعاملات اکسیدیشن و احیای  ترکیب ضیائی .

علایم کمبود

ایجاد كلروسس (زرد شدن) بین رگبرگها، كمبود در برگ های جوان، ایجاد لكه های سفید مایل به زرد در كنار برگها.

علایم ازدیاد

حالت نكروس (ایجاد داغک های خشک در روی برگ) در برگهای  پیر، قهوه ای شدن ریشه ها، افزایش منگنیز و افزایش جذب فاسفورس، كاهش منگنیز با افزایش نایتروجن رابطه مستقیم دارد.

طریقه و زمان مصرف

چقوری نزدیک ریشه در خزان و حوت با سلفیت منگنیز.

محلول پاشی  استفاده از منگنیز سلفیت در خزان و  حوت و بعد از مرحله تمام گل .

مس

نقش این عنصر درنبات مؤثر در ترکیب ضیائی،تشكیل كلروفیل، تشكیل ویتامین A .

علایم كمبود

ترشح صمغ در محل اتصال شاخه، زایده  قهوه ای روی  میوه، ترك خوردن پوست میوه، نقاط قهوه ای روی  بر گ، شكستگی آسان شاخه ها.

علایم ازدیاد

ازدیاد مس باعث کلوروسس (زرد شدن میان رگبرگها در حالیکه خود رگبرگها سبز می باشند) آهن و كاهش عنصر جست  می شود .

طریقه و زمان مصرف

چقوری نزدیک ریشه در خزان و زمستان به شکل سلفیت مس.

محلول پاشی قوریه بعد از اتمام گل  14 روز قبل از جمع آوری.

  بوران

نقش این عنصر درنبات عبارت از گلدهی، میوه دهی، عمل هورمونها، تقسیم حجرات، میتابولیزم نایتروجن و افزایش مقاومت ریشه نبات در بر ابر آیون OH  که در خاک وجود دارد.

علایم كمبود

بدشكلی، سختی میوه ها، شكاف دار شدن پوست میوه، بافت چوب پنبه ای در میوه، خشك شدن و مرگ شاخه ها در بهار، خشكیدگی جوانه های تازه.

 

علایم ازدیاد

حاشیه قهوه ای مایل به زرد در برگهای  پیر، خشكیدگی سرشاخه ها، كوتاهی فاصله میان گره ها.

نحوه مصرف

چقوری نزدیک ریشه با  استفاده از  بوران اكس یا  بورانیك اسید در خزان.

محلول پاشی با  بورانیك اسید  وقتی نبات دارای پوشش باشد به نسبت 5 درهزار.

آهن

نقش این عنصر درنبات عبارت از تشكیل كلروفیل، انجام  ترکیب ضیائی می باشد ( شکل 79 ).

 

شکل 77: علایم قلت آهن در برگ عناب.

علایم كمبود

فقدان كلروفیل در برگهای جوان، زردی برگهای جوان و لوله شدن آنها.

علایم ازدیاد

لكه های قهوه ای خیره روی  برگها، كاهش  منگنیز را سبب می شود .

نحوه مصرف

محلول پاشی با سلفیت آهن زمان رشد و تورم جوانه ها بعد از جمع آوری یا بعد از اتمام گل.

جست  : محققین زیادی از این عنصر به عنوان عنصری فراموش شده دردوران حیات نبات، حیوان و انسان یاد می کنند.

نقش این عنصر در نبات عبارت از : افزایش هورمون آكسین، تجزیه کاربنیک اسید و  سنتز  پروتئین.

علایم كمبود

كوتاه شدن فاصله میان گره¬ها، لكه های قهوه ای در بین رگبرگ¬ها، كوچكی برگ¬ها و تفاوت محسوس بین رنگ رگبرگ¬ها و سطح برگ، رنگ پریدگی پوست میوه، چوبی شدن قسمت داخلی میوه وكاهش رشد دیوارحجرات.

علایم ازدیاد

ریشه های درخت كوتاه، لاغر شده و خرمایی رنگ می شود. زیادی فاسفورس، زیادی جست  سبب كاهش آهن می شود.

نحوه مصرف :

حفرچقوری نزدیک ریشه در خزان و زمستان به صورت نواری  با استعمال کیلیت جست. محلول پاشی در خزان و زمان تورم جوانه ها با استفاده از سلفیت جست  .

مولیبدینم

نقش عنصر در نبات عبارتند از: كاهش آن سبب تجمع نایتریت، ایجاد زهریت نایتریت و نیز در تولید اسكاربیك اسید مؤثر است .

علایم كمبود

لكه های زرد فراوان، ایجاد لكه های آب نما، خروج صمغ  در زیر برگ، معمولاً در محل های آفتاب گیر و روی  برگ¬های جوان دیده می شود .

علایم ازدیاد

افزایش مولیبدینم سبب كاهش سلفر و مس می شود .

نحوه مصرف

محلول پاشی سودیم مولیبدیت یا امونیم مولیبدیت بعد از اتمام گل و14 روز قبل از جمع آوری .

کلورین وسودیم 

نقش این عنصر در نبات عبارت از : کلورین در تولید اكسیجن دركلوروپلاست مؤثر است.

 

علایم كمبود 

پژمردگی و برنزی شدن برگ¬ها و سبب  كاهش رشد سریع می شود.

علایم ازدیاد

افزایش سودیم سبب كاهش كلسیم و افزایش جذب پوتاشیم می شود. افزایش كلورین سبب افزایش  منگنیز وكاهش پوتاشیم و كلسیم می شود. استفاده از كود نایتروجن دار اثرات زهریت  كلورین و سودیم را كاهش می دهد. با توجه به این که خاک های مناطق خشک و نیمه خشک حاوی مقادیر کافی نمک¬های کلورین و سودیم می باشند، لذا کمبود این عنصر به ندرت دیده می شود.

بهترین نحوه مصرف

محلول پاشی بالای برگ وخاك در خزان قبل از ورم جوانه ها و بعد از جمع آوری.

 

کود سبز و کشت مخلوط نباتات مزروعی با درخت عناب

یکی از شیوه های متداول دنیا برای تقویت زمین در باغ های میوه به خصوص عناب، کشت نبات یکساله و چپه کردن آن به خاک در اواخر زمستان یا اوایل بهار با بیل می باشد. نباتاتی که برای این منظور انتخاب می شوند با شرایط اقلیمی منطقه باید تطابق داشته باشند، یعنی بتوانند در خزان رشد و ریشه خود را در زمین محکم زمستان منطقه را تحمل کنند. اگر این نباتات از فامیل نخودباشند، علاوه بر  افزودن مواد عضوی مقادیری نایتروجن نیز به خاک اضافه خواهند کرد. در مناطق سردسیری معتدل می توان از نباتات زیر استفاده کرد : یولاف، جو، ارزن، رشقه، گال کاه و انواع شبدر های یکساله و در مناطقی که زمستان ملایم تری دارند می توان از باقلای معمولی، و شبدر شیرین استفاده کرد (شکل 80).

اگرکشت نبات پوششی به هر دلیل امکان پذیر نباشد، نباید استفاده از گیاهان  هرزه را که در کف باغ می رویند، از نظر دور داشت. بعضی باغداران در اوایل خزان بعد از خاتمه جمع آوری، کود نایتروجندار جهت تقویت رشد این نباتات می دهند تا در بهار بتوانند حجم بیشتری از مواد عضوی را با بر گرداندن آنها به خاک در اختیار داشته باشند، ولی این کار ممکن است در صورت ملایم بودن هوا موجب تعویق یا توقف رشد  شاخه ها شود. در نتیجه موقع رسیدن اولین سرما و یخبندان شاخه های لطیف در حال رشد صدمه می بینند. اگر قرار باشد چنین کاری را در باغها انجام بدهیم، بهتر است یک ماه قبل از بیدار شدن درخت اقدام شود که هم رشد پوشش سبز را زیادتر کند و هم به تأمین نایتروجن مورد نیاز جوانه ها و شاخه ها در اول بهارکمک شود. برگرداندن کود سبز یا گیاهان هرزه باید با استفاده از دیسک سطحی انجام شود تا به ریشه ها صدمه زیادی وارد نشود. البته با این عملیه امکان دارد تعدادی از ریشه های سطحی بریده شوند، ولی این کار صدمه ای به درخت نخواهد رسانید و به زودی با تولید ریشه های جوان و فعال از محل برش به حجم ریشه¬ها اضافه خواهد شد. از موارد دیگر پرهیز از خوراندن برگهای درختان به حیوانات است، برگها می توانند یکی از منابع عمده تأمین مواد عضوی درخاک باشند. اما این که کود و هیومس درختان از همین راه تأمین می شود، شیوه ای که متأسفانه در اکثر روستاها با رها کردن گوسفندان در باغها متداول است، باید ترک شود. باغدارانی که مالدار نیز هستند باید بدانند هرچند با این عمل مقداری از علوفه حیوانات خویش را در مدت محدودی تأمین می کنند و حیوانات حین چرا با انداختن فضولات و ادرار اندکی به تقویت خاک کمک می کنند، ولی در کل این عمل به ضرر خاک تمام می شود. علف خشک و درو شده  در شرایط اکثر نقاط به ویژه در خاکهای سبک و سنگلاخی و کم آب مادۀ با ارزشی در باغ است. اگر گیاهان  هرزه چیده شده را در تابستان زیر سایه انداز درختان و در فاصله قطارها روی  خاک مثل بوریا هموار کنند، خواهند توانست با سایه اندازی آنها خاک را سرد نگهدارند و از تبخیر سطحی تا حد زیادی بکاهند. از طرف دیگر،  با تجزیه تدریجی هر سال بر مواد عضوی خاک افزوده می شود. استفاده از گیاه کش های تماسی مثل پاراکوآت (گراماکسون) در بهار روی  گیاهان  هرزه موجب می شود که در تابستان پوشش خشک علفی در زیر درختان به وجود بیاید که می تواند این منظور را به نوع دیگری تأمین کند. کشیدن ماله روی  گیاهان  خشک و خوابانیدن آنها مؤثر است .

 

 

              شکل 80: کشت نبات رشقه در باغ جدید عناب در ولایت فراه.

آخرین مورد در ارتباط با پوشش سطح باغ استفاده از پوشش سبز کشته شده ای از نباتات دایمی و نگهداری از آن است. زیرا داشتن پوشش سبز دایمی موجب می شود،  که از شسته شدن خاک و فرسایش آن جلوگیری شده و نفوذ باران در خاک بیشتر شود. این سیستم نگهداری بیشتر در مناطقی با بارندگی زیاد و در اراضی شیب دار دیده می شود. در ساحات هموار و در شرایط آبیاری نیز می توان از این روش استفاده کرد و در هزینه های قلبه و برگرداندن و کلتیواتور مرتب در طول تابستان، که در روش نگهداری خشک لازم است، صرفه جویی کرد. لازمه این امر اینست که اول آب اضافی کافی در دسترس باشد، دوم کود نایتروجندار و فاسفورسدار اضافی به باغ داده شود، سوم گیاهان خشک شده را مرتباً درو کنند و کوتاه نگهدارند و علف درو شده و میده شده را کف باغ پهن کنند. گیاهانی که برای این منظور به کار برده می شوند از فامیل غلات از قبیل چمن معمولی، علف باغچه، و مانند آنها یا مخلوطی از آنها با انواع شبدر ها هستند.

استفاده از ملچ (پوشش سطح خاک توسط بقایای نباتات و یا پلاستیک) برای حفظ و نگهداشت رطوبت، جلوگیری از رشد گیاهان هرزه، جلوگیری از فرسایش و تخریب خاک، افزایش نفوذ آب در خاک و حاصل خیز شدن خاک بسیار زیاد مفید می باشد (شکل 81).

 

                               شکل 81: ساحه استعمال کود و استعمال ملچ در درخت عناب.

جدول12: زمان استعمال کودهای  کم مصرف در باغ عناب

شماره      نام کود     نوع آب و خاک       بهترین نحوه مصرف

                                             نحوه مصرف          زمان مصرف

1             پوتاشیم کلوراید        غیر نمکی               به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

2             سلفیت آهن              در همه موارد          محلول پاشی        ثور بسته به شدت کمبود   2 تا 3 بار به فاصله یکماه

3             کیلیت آهن               در همه موارد          به صورت چقوری نزدیک ریشه در انتهای سایه انداز درخت               اواسط خزان تا زمستان

4             سلفیت جست           در همه موارد در همه موارد               چقوری نزدیک ریشه و محلول پاشی      زمستان و ماه ثور بسته به شدت کمبود 2 تا 3بار به فاصله یکماه

5             سلفیت مس              در همه موارد          چقوری نزدیک ریشه و محلول پاشی   زمستان و ماه ثور بسته به شدت کمبود 2 تا 3بار به فاصله یکماه

6             بوران یک اسید      خاکهای دارای کمبود               محلول پاشی            بعد از جمع آوری محصول و قبل از تورم جوانه ها