فصل اول

معلومات عمومی

مقدمه

عناب ازگذشته های بسیار دوركشت می شد. آثار و فوسیل های به جا مانده از آن کشف گردیده است. قدامت آن به بیش از 12 تا 14 میلیون سال پیش می رسد. منشأ عناب کشور چین می باشد که در حدود 7700 سال پیش (شکل:1) در این کشور كشت می شد که بعدأ از طریق جاده ابریشم به سایر نقاط از جمله هندوستان، ایران، افغانستان وآسیای میانه انتقال یافته است. این در خت در تمام نقاط دنیا که آب و خاک مناسب نداشته باشند، نمو می کند. این درخت بعداً به منطقه مدیترانه وسپس به كشورهای شمال افریقا برده شده است.

 

 

شکل1: فوسیل به جامانده از درخت عناب در چین از 7700 سال قبل.

درخت مذکور در سال 1873 از جنوب فرانسه به امریكا منتقل شده و هم اكنون به صورت یك نبات زینتی كشت می شود) شکل 2). تولید میوۀ عناب در چین در سال 2010 ، 7.1 میلیون تن  می باشد که این مقدار محصول از یک میلیون هکتار ساحه تحت کشت این درخت به دست  می آید. در افغانستان عناب در برخی از ولایات كشور از جمله ولایات فراه، هرات، بادغیس، فاریاب ، پنجشیر، بدخشان وغور وجود دارد، اما مقدار زیاد این نبات در ولایت فراه می روید. درخت عناب به حالت نیمه خودرو پرورش یافته و تا ارتفاع 2000 متر بلندتر از سطح بحر نمو کرده می تواند.

عناب درختی است که ارتفاع آن تا 8 متر می رسد. یک نوع آن به شکل مستقیم نمو نموده و نوع دیگر آن بصورت کج نمو می کند. منشأ عناب مناطق گرمسیر می باشد. کشت آن در شمال آفریقا، جنوب اروپا و نواحی مدیترانه نیز رواج دارد. برگ های این درخت کوچک، زیبا، شفاف، ‌متناوب و دندانه دار است. گل های آن کوچک و به رنگ سبز مایل به زرد می باشد. میوه این درخت که عناب نامیده می شود به رنگ سرخ، به شکل تخم مرغ  و دارای یک تخم است و طعم کمی شیرین دارد.

 

 

           شکل 2: عناب تزئینی که کشت آن  در فضای سبز مناسب می باشد

از آن جایی که تمام نباتات را جهت شناخت آنها طبقه بندی و نام گذاری کرده اند، بر اساس همین طبقه بندی، عناب به جنس زیزیفوس (Ziziphus) شامل بوده، که به فامیل نباتی رامناسیه (Rhamnaceae) تعلق داده شده است. انواع مختلف عناب در نقاط مختلف جهان وجود دارد که دو نوع عمدۀ آن عبارت اند از عناب چینی و عناب هندی می باشد، که از ارزش زیاد برخوردار استند. کلمۀ عناب  نام انگلیسی عناب است که از کلمۀ عربی زیزوفو و کلمه فارسی زیزیفم گرفته شده است که در گذشته ها برای نامیدن این نبات به کار می رفت.

عناب چینی معمول ترین آن ها بوده که مبدأ اصلی آن چین است. در قدیم از طریق راه ابریشم به کشور های که در مسیر این راه قرار داشتند، از جمله افغانستان، هند، پاکستان، ایران و غیره انتقال یافته است. عناب چینی و عناب هندی در اکثر نقاط کشور های افریقائی و آسیائی می روید، ولی تا کنون هم، از جمله میوه های مهم به شمار نمی رود. ترویج و استفادۀ عناب در نقاط مختلف جهان به شکل محلی صورت گرفته و مانند سایر میوه ها شکل تجارتی را به خود نگرفته است. در نقاط خشک و نیمه خشک جهان، عناب را جهت تولید چوب می کارند و از چوب آن منحیث مواد سوخت استفاده می کنند. تحقیقات نشان داده است که درخت عناب به مقاصد مختلف پرورش می یابد، مثلأ غذا، تولید عسل، تهیه علوفه، چوب سوخت و ذغال و جهت حفظ محیط زیست مورد کشت و پرورش قرار می گیرد.

               یک تعداد از انواع بومی عناب وجود دارند، ولی ارزش اقتصادی ندارند. پس از این که عناب چینی به ایالت های کالیفورنیا و فلوریدا معرفی گردید، در آنجا توافق نموده و محصول قناعت بخش تولید می کند. بصورت عموم، عناب در ساحاتی کشت می شود که بازار فروش آن چه به شکل تازه و یا خشک وجود داشته باشد. میوۀ عناب پروسس شده و یک تعداد زیاد محصولات از آن تولید می شود.

 

 

 

مشخصات مناطق انتشار عناب در افغانستان (ولایت فراه)

ولایت فراه:

ولایت فراه یکی از ولایات گرمسیر، دارای اقلیم گرم و خشک میباشد. این ولایت ازلحاظ جغرافیایی درحوزه جنوب غرب کشور قرار داشته و با جمهوری اسلامی ایران به طول 260 km مرزمشترك دارد که شرایط تجارت و بازاریابی در زمینه انتقال کود های کیمیاوی، تخم های بذری، ادویه های نباتی، مواد ساختمانی و اجناس صنعتی فراهم ساخته است. ولایت فراه در طول البلد 62-11 وعرض البلد 22-32 درجه قرار دارد. ارتفاع آن ازسطح بحر 650 -1800متر میرسد و آب وهوای خشک دارد. مقدار بارندگی اوسط سالانه از 50 الی 100 میلی متر تجاوز نمی کند. دارای مساحت 41832.65 کیلومترمربع بوده ونفوس تخمینی این ولایت  بین 700000 تا 800000 نفرمی می باشد. از نظر آب کافی، به مشکل عمده مواجه است، باز هم محصولات زراعتی و حیوانی را به ولایات همجوار صادر مینماید.

ولایت فراه دارای یك مركزشهری، ده واحد دومی ودارای 4800000 هکتارزمین بوده، که ازجمله 056000 هکتار زمین های زراعتی آبی و 120 هکتار ساحه زراعتی للمی می باشد. ساحه بذرغله جات 33529 هکتار، ساحه سبزیجات 11210هکتار وساحه بذرمیوه جات 17502 هکتار را احتوا می کند. این ولایت دارای ساحات هموار وسیع زراعتی، تپه های پوشیده از انواع نباتات بوده که برای  چراگاها  محل مناسبی به شمار می آید. هم چنان دارای نیروی بشری کافی می باشد و یکی از ولایات زراعتی ومالداری کشور به حساب می آید. محصولات آن از قبیل نباتات زراعتی، طبی و محصولات حیوانی بوده که در مرکز و ولسوالی های مختلف آن تولید می شوند. اغلب مردم این ولایت به زراعت اشتغال دارند و همچنان در صنعت قالین بافی نیز مهارت خاص دارند. انار این ولایت از نظر کیفیت درجه اول قرار دارد. ضمن این که از میوۀ عناب به صورت تازه و خشک استفاده می شود، هم چنان در طبابت و تجارت نیز مورد استفاده قرارمیگیرد.

قابل ذکر است که این میوه با ارزش و منحصر به این ولایت از زمان های بسیار قدیم وجود داشته، که مرکز اصلی آن در این ولایت، قسمت های از ولسوالی پشت رود، قریه های حومۀ مرکز فراه و پشت کوه و قلعه کاه میباشد. فعلاً در تمام ولسوالی ها و قریه جات این ولایت گسترش یافته است، که از لحاظ تجارتی از اهمیت خاص برخوردار است. از لحاظ طبابت برای درمان  مرض  های چون شکر، چربی خون، فشار خون و جهاز هاضمه مفید بوده، که این میوه را می توان به شکل تازه و پخته استفاده نمود. میوۀ عناب از لحاظ اقتصادی برای باغداران رول عمده را داشته، چرا که مصارف آن نسبت به سایر میوه جات کمتر بوده و مارکیت فروش آن نسبتاً بهتر می باشد  (منبع: ریاست زراعت ولایت فراه).

انتشار انواع  عناب  درجهان

قارۀ افریقا شامل کشور های افریقای شمالی ، جنوبی و زیمباوه می باشد؛ قارۀ آسیا، شامل کشورهای مانند چین، هندوستان،  کوریا، مالیزیا، افغانستان، پاکستان و کشورهای آسیای میانه می با شد؛ درخت عناب، که در قارۀ استرالیا پیدا می شود از نوع عناب  موریتانا می باشد. در اروپا (اطراف مدیترانه)، مکسیکو، ونزوئلا ، آرژانتین و پاراگوا پیدا می شوند.

جدول 1: انتشار احصائیوی جنس عناب   در جهان

فیصدی اختلاف انواع                            شمارش جنس ها               فیصدی در قاره ها   قاره

(No.)      (%)                                      

82          93.2       88          51.8       آسیا

19          67.9       28          16.5       آفریقا

28          90.3       31          18.2       شمال

27          94.4       28          16.5       جنوب

2             22.2       9             5.3         اقیانوسیه

3             60          5             2.9         اروپا

 

 

 

 

 

 

 

 

اهمیت عناب

عناب از جمله درختان مقاومی است كه قابلیت نمو و تولید در زمین های كم آب و شور را دارا می باشد و توجه بیشتر به آن ضمن بالا بردن ظرفیت تولید محصولات زراعتی در حفاظت خاك نیز می تواند  مؤثر باشد. توافق این محصول با محیط و شوق و علاقه مردم به عناب موجب شد، كه در سال های اخیر یک تعداد باغات در ولایت فراه به این محصول اختصاص داده شوند. بدون شک وجود درختان قدیمی در سطوح زیاد و در نقاط غیر هموار بدون وجود سعی و تلاش امكان پذیر نبوده است. همین امر با گذشت زمان به صورتی در آمده كه مردم نیز قسمأ به این درخت وابسته شده و یكی از مهمترین راه های امرار معاش خود را درگرو حفظ و نگهداری این درختان دیده اند. اگرچه كاملاً معلوم است شرایط اقلیمی خاص منطقه از قبیل كمبود آب كه از مشکلات این ولایت بوده، موجب شده است كه مردم محصولاتی مانند عناب، زرشك و زعفران را برای كشت انتخاب كنند. هر چند در قدیم هیچ نهادی به منظور راهنمایی باغداران و عناب كار وجود نداشته، ولی تلاش و كوشش شبانه روزی باغداران با همکاری کار مندان پروژه " تقویه" منجر به ایجاد باغات عناب در نقاط مختلف این ولایت امكان پذیر كرده است .

اهمیت درخت عناب به محیط زیست 

حفظ جوامع نباتی به دلیل تكیه گاه استواری كه برای تداوم  و ارتقای سطح زندگی انسانی به شمار می رود، اهمیت بسیاری دارد. عناب با توجه به تنوع فراوانی كه دارد، یكی از ذخایر نباتی ارزشمند كشورمان محسوب می شود. در سال های اخیر برخی انواع زینتی عناب در آمریكا مورد استفاده قرار گرفته است. این درخت به دلیل توافق با شرایط سخت محیطی به خصوص در مناطق كوهستانی به عنوان یكی از اجزای پوشش سبز طبیعی، نقش مهمی را در تغییر آب و هوای منطقه وجلوگیری از فرسایش خاك و حفظ آب های زیرزمینی را باعث می شود.  

ازچوب عناب می توان در صنایع چوب کاری، نجاری، ساخت گلدان، دسته بیل، تبر و داس استفاده کرد. از برگ و سرشاخه های سبز درختان عناب می توان به عنوان خوراک مناسبی برای حیوانات استفاده نمود. از درختان و سرشاخه های بریده عناب به دلیل داشتن خارهای فراوان، محکم و دردناک برای احاطه نمودن اطراف باغات، چوب سوخت  و غیره استفاده می شود (شکل3).

 

شکل 3: درختان عناب که به اطراف باغات کاشته شده و یا منحیث چوب سوخت از آن استفاده می شود.

 

 

 

فصل دوم

مصارف، طرز استفاده طبی و پروسس محلی عناب

عناب به عنوان یك نبات طبی و با خواص غذایی بالا (جداول 2 و 3) به صورت تازه و خشك مصرف می شود. این میوه سرشار از ویتامین C است. در حالت تازه 36.74 فیصد و در حالت خشك  65 الی 71.77 فیصد قند دارد و به همین دلیل از آن در تولید كمپوت و شیرینی استفاده می شود.

شیگجن دانشمند چینی در قرن شانزده میلادی در كتاب ادویه های یونانی ذكر کرده كه عناب در 2 هزار سال قبل مصرف طبی داشته و در كشورهای شرق آسیا از میوه، تخم، برگ، پوست و ریشه آن برای معالجه مریضی ها از جمله كاهش تب استفاده می شده است.  در هندوستان از میوۀ عناب به عنوان داروی لعاب دار و نرم كنندۀ سینه و جلوگیری از خون قاعدگی استفاده می شود و برای تصفیه خون و كمك به هاضمه تجویز می شود. جوشاندۀ ریشه عناب را برای كاهش تب به كار می برند و پودر ریشه خشك آن را روی زخم ها و جراحت های كهنه می ریزند که التیام بخش است. پوست درخت عناب دارویی برای قطع اسهال می باشد.

در هندوستان بر اساس یك تحقیق دقیق علمی که روی عناب موریتانی (نوع حساس به سردی) صورت گرفته معلوم شد، كه ایتانول موجود در عصارۀ برگ این نوع، دارای اثرات محافظتی روی جراحت های كبدی ناشی از مصرف کاربن تترا كلوراید می باشد .

در كوریا از خسته  آن به عنوان داروی خواب آور استفاده می شود .در چین از میوۀ عناب و مغز خسته  آن استفاده طبی می شود. از عناب به عنوان خنثی کنندۀ مسمومیت هااستفاده می شود ( شکل 5). عناب اثر و طعم ادویه های محرك را كاهش می دهد.

شکل 5: دو ادویۀ مؤثر در تسکین درد و آرام بخش که از عناب درکشور چین ساخته می شود.

 

در كشور چین ادویه یی از عناب و چند نبات طبی دیگر ساخته شده و به بازار عرضه شده و نقش مؤثری در رفع خستگی، تسكین اعصاب‌، و تصفیه خون دارد. این ادویه با نام عناب  فرمولا، یک ادویۀ نباتی قدیمی است كه از گذشته دور مصرف می شده است.

هم چنان ادویۀ اولناکرات به شکل پودر، پایین آورنده فشار خون است، که در ترکیب آن عناب، برگ نعنا، برگ زیتون و میوه گل سرخ به کار رفته است. عناب به عنوان ادویۀ  آرام بخش اعصاب و مقوی عمومی، مقوی معده و آرام بخش، و ضد سرفه به كار می رود. بی خوابی را از بین برده و خواب آور است. عرق شبانه را قطع می كند و برای ضعف عمومی و ضعف شدید بسیار نافع است. از  برگ، ریشه و پوست درخت عناب برای قطع بعضی از انواع تب، تسریع رشد موی سر و تهیه مایع شستشوی چشم استفاده می شود.

ازعصاره عناب به عنوان یک ادویه محلی در آسیای میانه ، افریقای شمالی و جنوبی استفاده می شود. تقریباً از همه قسمت های نبات عناب به این اهداف طبی استفاده می شود. ویژه گی عمومی نبات عناب خواص ضد تورم و ضد بکتریایی آن است. تنوع گسترده ادویه های نباتی عناب   بسیار جلب توجه کرده و عصاره حاصل از این نبات بر ضد امراض پوستی، ادرار آور، تب و بی خوابی استفاده می شود.

عصاره های حاصل از برگ، ساقه و ریشه های انواع عناب اثرات ضد میکروبی و ضد قارچی بسیار بالایی دارند. اثرات ضد میکروبی تعدادی از عصاره های جنس عناب  از انتی بیوتیک های (ادویه جات ضد مکروب) مانند پنسیلین و نیستاتین بالاتر است. دریک تحقیقی نشان داده شده است که این عصاره دارای یک نقش محافظتی قوی بر ضد زهریات است.

عصاره های میتانول و کلوروفارم موجود در عناب اثرات بسیار خوبی را بر ضد تعدادی از بکتریا نشان می دهند. عصارۀ کلوروفارم چوب پنبه و برگ عناب  اثرات  ضد قارچی را نشان داده است. بعضی از انواع جنس عناب حاوی عوامل ضد سرطان هستند.

علاوه بر خواص ضد سرطانی خواصی مانند ضد ویروس (اثرات ضد ویروسHIV)، ضد تورم، ضد ملاریا و ضد میکروب نیز در عناب وجود دارد. تخم های عناب دارای نوع داروئی است که به دلیل اثرات آن بر ضد بی خوابی استفاده می شود.  اثرهای ضد اسهال عصاره میتانول به غلظت آن وابسته است که می توان از این عصاره در طب یونانی و به عنوان یک عامل ضد اسهال استفاده کرد.

در تحقیقی نشان داده شده است که عصاره میتانول  برگ عناب دارای اثرات بسیار قوی تب بر بوده، که درد و تب را کم می کند. برگ عناب می تواند برای كاهش قند و چربی خون در افرادی که مبتلا به مرض شکر هستند، مورد استفاده قرار گیرد.

سازمان خوراکه و زراعت ملل متحد، روزانه مصرف حتی یک میوه عناب را برای افراد بالغ جهت  به دست آوردن ویتامین سی و ویتامین بی کمپلکس توصیه می کند. عناب ضمن این که خون را تصفیه می كند، خونساز نیز می باشد. التهاب، تشنگی، ناراحتی های خون، درد گرده، كبد و مثانه را تسكین می بخشد. مالیدن میوه عناب به تنهایی یا  با  خسته  آن، التهاب و پندیده گی چشم را تسكین می دهد. آشامیدن آب عناب تر كرده و یا دم كردۀ آن مخلوط با عرق كاسنی برای امراض کیسه صفرا و خون مفید است (شکل 6). روزانه تا 50 عدد میوۀ عناب را می توان خورد.

 

شکل 6: مربای عناب.

از جوشانده مخلوط عناب، انجیر، خرما و كشمش به عنوان داروی مفید برای درمان امراض سینه، استفاده می شود (شکل 7). مصرف عناب هیچ نوع تحریكی در دستگاه هاضمه ایجاد نمی كند. از این جهت برای اشخاصی كه دستگاه هضم حساس دارند، مناسب است. عناب نارس و سبز بی مزه، و لعاب دار است و ارزش خوردن ندارد، زیرا سنگین و خیلی دیر هضم است، به همین دلیل سفارش شده كه عناب  قبل از پخته شدن مصرف نشود.

 

شکل 7: دم کرده عناب.

علاوه بر خاصیت سردی، ماده ای در عناب است که از قدیم برای درمان سرفه، مداوای  مرض  سینه، كبد، مثانه و رفع التهاب مصرف می شد. جوشانده عناب زهریات بدن را دفع می كند و گرفتگی صدا را از بین می برد، خون را صاف می كند و برای سینه درد، سوزش گلو، ناراحتی های شش و کمردرد،  مفید است. اگر زیاد خورده شود، دیر هضم بوده که کیله و شکر برای هضم ان موثر است.  مصرف  10تا15 دانۀ عناب خشك یا تازه به مدت چند روز برای مداوای این امراض كافی است. كوبیده عناب خشك را شب در آب سرد تر کرده و صبح خورده شود، برای درمان كلسترول خون و شستشوی گرده ها مفید است.

اگر كمی برگ تازه عناب در كف دست ها مالیده شود، تولید كف می كند و به جای صابون می توان از آن استفاده كرد. اگر عناب را با خسته  آن بسایند، پودر به دست آمده زخم روده را مداوا می كند (شکل 8)، مصرف شیره حاصله از محل شكستگی شاخه درخت عناب یا تركش هایی كه به هر علتی روی تنه درخت پیدا می شوند، همراه با كمی سركه برای تقویت عمومی بدن مفید است. چوب درخت عناب به علت داشتن تانین فراوان، قابض بوده و در مداوای اسهال مفید است .

 

     شکل 8: پودر عناب.

خواص دارویی

طب قدیم عناب را معتدل می داند و ابوعلی سینا اعتقاد داشت كه عناب اندکی سودا در خود دارد. به هر حال خصوصیات دارویی عناب را به شکل زیر می توان خلاصه کرد:

•             به دلیل داشتن لعاب زیاد نرم كننده سینه است .

•             نرم کننده است به خصوص اگر آن را با آب یا شیر بجوشانند .

•             ادرار را زیاد می كند.

•             آرام كننده اعصاب است.

•             خون را پاک می كند.

•             ضد سرفه است .

•             خواب آوراست و بی خوابی را برطرف می كند.

•             جوشانده پوست درخت عناب دارویی ضد اسهال است.

•             نفس تنگی را تسکین  می دهد.

•             برای معالجه و التیام زخم های كهنه، پودر ریشه خشك شده عناب مفید می باشد .

•             خسته  عناب خواب آور است.

•             خستگی شدید را بر طرف می كند.

•             رشد موی سر را زیاد می كند.

•             جوشانده عناب گرفتگی صدا را بر طرف می كند و برای سرفه و درد سینه مفید است.

•             دستگاه هاضمه را تقویت می كند.

•             حافظه را تقویت می كند.

•             كم اشتهایی را بر طرف می كند.

•             هرگاه احساس غمگینی كرده وگریه می كنید یك چاینک دم كرده عناب،  لبخند را به لب های شما هدیه می آورد.

•             برای درمان سرطان آب عناب را با كاهو مصرف کنید .

•             جوشانده برگ عناب را برای رفع گلو درد و خونریزی بیره ها غرغره می كنند و اگر آن را به صورت موضعی بمالند، درد مفاصل را بر طرف می كند.

 

پروسس محلی عناب

شربت عناب

عناب پخته شده به صورت تازه و خشك قابل مصرف است. از آن شربت عناب نیز می سازند كه در طب استفاده می شود.  800گرام عناب خشك را در 4 لیتر آب می جوشانند تا پخته شود، سپس عناب ها را می کوبند، عصاره به دست آمده را صاف كرده و3 كیلو شكر در آن می ریزند و دوباره كمی می جوشانند، بدین گونه شربت عناب به دست می آید. هنگام نیاز گیلاس خورد از این شربت را در یك گیلاس آب سرد حل می كنند و می آشامند، تمام خواص دارویی عناب در این شربت موجود می باشد.

تصفیه جوشانده عناب

ده دانه میوه خشك شده را می شكنند و همراه یك قاشق سوپ خوری تخم گشنیز می جوشانند، سپس دم می كنند. پس از ساعتی آن را صاف می كنند، درمایع به دست آمده که به اندازه گیلاس معمولی است، كمی شكر سرخ می افزایند شربت خوش طعم و مطبوعی حاصل می شود، كه تب بر می باشد. رفع تشنگی می كند و مشکلات کسیسه صفرا را برطرف می كند. میزان مصرف آن سه بار در یك هفته كافی است و معمولاً آن را پیش از غذا یا در بین غذا مصرف  می کنند.

شربت عناب برای كسانی كه از غذاهایی چون سیر، پیاز، خرما، سرخ كردنی ها، غذاهای پر روغن و ادویه دار بیشتر استفاده كرده باشند، ادویۀ طبیعی خوب و مؤثری است. در گذشته به دلیل نبودن ادویه های آرام بخش  توته های جوشانده عناب را خشك می كردند و همراه كوكنار و كمی تفاله چای خشك شده به جای تنباكو در قلیان دود می كردند و برای تسكین دندان درد، از آن ها استفاده می نمودند. از جوشانده قسمت چوبی ریشه برای رفع احساس سیری زیاد و كمك به هضم غذا استفاده می شود و اگر آن را با گوشت بپزند و با سوپ یا آش آن را  بخورند، برای افزایش شیر و قطع خروج بلغم خونی توأم با سرفه، ازشش هانافع است.

جوشانده شاخه و برگ عناب خارش و جوش های روی بدن را از بین می برد. اگر كمی شاخه جوان همراه با برگ تازه یا خشك را بجوشانند و آب آن را بتدریج بنوشند، خارش بدن بر طرف خواهد شد، ولی مشکلات جانبی نیز دارد و به علت از كار انداختن اعضای ذایقه، حس ذایقه را از بین می برد  و تشخیص مزه ها غیر ممكن  می شود، ولی این حالت موقتی است و به تدریج ، حس ذائقه به حالت اول برمی گردد.

جوشانده عناب

عناب 14 دانه همراه جو پوست کرده شده 2.5 گرام همراه آب به مقدار كفایت. عناب را میده كرده  و با جو مخلوط می کنند و می جوشانند. مقدار آب باید آن قدر باشد، كه پس از جوشیدن 1500 گرام جوشانده به دست آید و صافی روی ظرف را برمی دارند و در  تب های شدید یك چاینک خورد (دو تا سه پیاله چای خوری) مصرف می کنند.

تر كرده عناب

عناب 20 دانه ، کشمش بی دانه 30 عدد ، سر شاخه گلدار  گل بنفشه  7 گرام . اجزای فوق را شب در نیم لیتر آب تر نموده و صبح پس از صاف كردن 50 گرام شیر خشك و 50گرام سنجد را به آن اضافه كرده خوب حل می كنند و پس از صاف كردن با گلاب و عرق بید مشك مخلوط كرده، میل كنید، برای درمان سرفه مفید است.

عناب در طب یونانی

عناب تازه از نظر طبیعت طبق رأی حكمای طب یونانی معتدل و طبق نظر شیخ الرئیس ابوعلی سینا، كمی سرد است و از  نظر خشكی و رطوبت معتدل است. در مورد خواص آن معتقد اند كه عناب از عوامل نرم کننده سینه است و یكی از چهار میوه (عناب، انجیر، کشمش، خرما) برای درمان تکالیف سینه می باشد.

اضرار عناب

اضرار عناب این است كه در معده افراد سرد مزاج ایجاد نفخ می كند و برای اصلاح آن باید شكر و کیله خورد. تولید اسپرم را كاهش می دهد و نیروی جنسی را كم می سازد. برای پرهیز از این عوارض باید عناب را مخلوط با داروهای محرك مانند عسل خورد. اگر برگ عناب در دهان جویده شود تا چند دقیقه دچار بی حسی می شود و طعم درك نمی شود.

 

جدول 2: تركیبات موجود در عناب تازه و خشك

اوسط       حداکثر     حداقل      شرح

408.4    1174      61          ویتامین سی (میلی گرام در100 گرام)

29.4       45          17.2       فیصدی مواد جامد محلول (میلی گرام در100 گرام)

66.8       72.1       53.3       فیصدی قند(میلی گرام در100 گرام)

54.7       66.2       46.9       فیصدی کنترول قند (میلی گرام در100 گرام)

21          34.7       14.3       فیصدی فروکتوز(میلی گرام در100 گرام)

6.1         10.3       4.5         فیصدی سلولوز(میلی گرام در100 گرام)

1.2         2.2         0.4         فیصدی پکتیک(میلی گرام در100 گرام)

5.3         6.8         4             فیصدی پروتین(میلی گرام در100 گرام)

1.6         2             1.2         فیصدی تیزابیت(میلی گرام در100 گرام)

2.2         3             1.5         فیصدی محتوای خاکستر(میلی گرام در100 گرام)

453.2    862        127        کلسیم (مایکروگرام در گرام)

711.5    1095      410        فاسفورس (مایکروگرام در گرام)

61.3       99.7       26.9       آهن (مایکروگرام در گرام)

 

جدول 3: مقایسه ترکیبات غذایی بین سیب و  عناب

نوع         رطوبت(%)            پروتین(%)               چربی(%)              قند(%)

میوه عناب تازه        73.4       1.2         0.2         23.2

میوه عناب خشک    19.0       3.3         0.4         72.8

میوه تازه سیب         84.6       0.4         0.5         13

 

 

 

فصل سوم

مشخصات فامیل عناب و نبات شناسی آن

نباتات فامیل عناب به صورت درخت یا درختچه های غالباً خاردار و به ندرت علفی  می باشند. در بین آن ها انواعی با ساقه بالا رونده نیز یافت می شوند.

عده زیادی از این نباتات دارای مصارف دارویی مهم هستند، غالباً آنها دارای دستگاه ترشحی مواد صمغ می باشند كه از حجرات منفرد  و عریض و یا كیسه های ترشحی تشكیل می یابند. این حجرات وكیسه ها در پوست و مغز ساقه، در انساج چوبی، انساج انتقالی اطراف رگبرگها و دمبرگ و هم چنان در میوه ها دیده می شوند.

 جنس های دیگر عناب وجود دارد که شامل درخت یا درختچه ها بوده و به ارتفاع 2 تا  12 متر و یا بیشتر می رسد. نموی آن ها بیشتر در مناطق استوایی و معتدله است. برگ های متناوب و شاخه های آن خاردار است و میوۀ آن محتوای یک دانه است. در بین  آن ها نمونه هایی با میوه خوراكی مانند درخت عناب و یا انواع دارویی و یا انواع زینتی نیز یافت می شود. عناب در کتب فارسی و در طب  محلی  به نام عناب، تبرخون، شیلانه، شیلان، سیلانه و شیلانگ شناخته می شود. در  فرانسه میوه آن جوجوبjujube))  و درخت آن را جوجوبیرjujubier) ) و به انگلیسی جوجوب- تری jujube-tree)) و به زبان چینی دوزاوو dazao)) به معنی خرمای بزرگ یا آلوی هندی می گویند.

عناب درختی است كوتاه، بلندی آن 2 تا 12 متر و گاهی تا  15 متر هم می رسد. این درخت ساقه راست و شاخه های ناهموار دارد . بسیار به خشكی مقاوم می باشد و ورایتی های آن اغلب تیغدار وگاهی بدون تیغ می باشند، برگ های زیبا، كوچك، شفاف، متناوب و در دو طرف شاخه ها واقع بوده، دندانه دار، شامل سه رگبرگ جال مانند است و در دو طرف هر دمبرگ در روی هر شاخه دو گوشواره به شكل خارهای محكم و تیزی می روید، سپس چوبی شده و به طور مداوم روی شاخه ها باقی می مانند. گل های كوچك با کاسبرگ كوتاه به رنگ سبز مایل به زرد و به صورت دسته های كوچك در كنار برگ ها قرار دارد، دارای 5 کاسبرگ، 5 گلبرگ کوچک، جدا و 5 اعضای مذکر و مونث است.

 میوه عناب  ابتدا سبزرنگ  ولی بعداً به رنگ مایل به سرخ و سرخ مبدل شده، شفاف و پس از پخته شدن بوی آن ضعیف و طعم آن لعابی و شیرین و مطبوع است.  میوه تازه ورایتی های وحشی و تیغدار آن خیلی ترش و قابض است و میوه اهلی آن كمی قابض و ترش است، ولی از هر دو نوع در موارد مشابه دارویی استفاده می شود. حدود 40 نوع از جنس عناب  وجود دارد، كه تماماً دیپلوئید بوده و دارای 24 كروموزوم می باشند. پوست تنه درخت عناب زخ دار، چوب آن محكم و به رنگ قهوه ای است. شاخه های جوان آن در ابتدا سبز بوده و بعد به رنگ سرخ مبدل می شوند.  خسته   میوه عناب سخت و استخوانی می باشد. تنه درخت جوان سرخ مایل به زرد بوده، در بهار و تابستان رنگ برگ ها سبز روشن است به خصوص هنگامی كه میوه آن پخته شود بسیار زیبا معلوم می شود.

 

 

تركیبات کیمیاوی عناب 

عناب دارای لعاب فراوان و حدود 5% مواد پروتینی و 4% مواد قندی و مقدار زیادی ویتامین C و عناصر ضروری بدن می باشد. روغن آن دارای  تیزاب های مفید می باشد. درگزارش  دیگری آمده است كه در هر 100 گرام قسمت قابل خوردن خام میوه عناب در حدود 69 میلی گرام ویتامینC  وجود دارد.

جدول 5:اسامی عُنّاب در برخی زبان ها

شماره      زبان مادری/انگلیسی              زبان فارسی/انگلیسی

1             آسامی:Assamese بگورو : bogori

2             بنگالی : Bangla

برئی : boroi

3             گجاراتی : Gujarati

بر :  bor

4             هندی : Hindi

بر : ber

5             جاپانی :  Japanese

ناتسومی :  natsume

6             کوریایی  : Korean

دچو : daechu

7             مراتی: Marathi

بر : bor

8             فارسی Persian

عُنّاب : onnab

9             اردو :  Urdu

بر : ber

10          ویتنامی : Vietnamese

تائوتائا : táo tàu

11          تیلوگو : Telugu

ریگوپاندو :regupandu

12          تامیل : Tamil

الانتای :  elanthai

13          تركی : Turkish

هوناپ : hünnap

14          تایلندی : Thai Language

بهودسئر : Bhud-Saar

15          ایتالیایی : Italian

جیوجیولو : Giuggiolo

16          چینی : Chinese

زائو : zao

17          کانادا :  Kannada

بر هانو : bore hannu

 

 

 

خصوصیات درختان عناب در افغانستان

شکل  نمویی

درختی به بلندی 8 تا 12 متر، تنه  قهوه ای یا سیاه رنگ با جری های عمودی دراز و یا کوتاه متمایل به سرخ می باشد. انشعابات شاخه ها به شکل افتاده کمانی به سمت زمین است.

برگ

پوست برگ از یک قسمت انساج بزرگ در سطح فوقانی تشکیل شده است. سوراخ های طبیعی در ان سطحی است. برگ متناوب ساده و تا حدودی دندانه ای، سه تا پنج رگبرگ اصلی بیضوی پهن ( بیشتر از سه رگبرگ) است. برگ ها دو تا شش سانتی متر طول دارد که حداقل آن 1.5 سانتی متر و حداکثر طول برگ ها 7.5 سانتی متر است و پهنای برگ از 1 تا 2.5 که حداقل آن 0.8 سانتی متر تا 4.5 سانتی متر می باشد. برگ ها با گوشواره های  خارمانند بر روی شاخه های نازک و سبز ظاهر می شوند (شکل 9).

دمبرگ 

در بسیاری از انواع تیغدار و برخی از انواع آن بدون تیغ است .

شاخه ها 

عناب دارای 4 نوع شاخه اولیه، ثانویه، تکثری ابتدایی و تکثری مادری می باشد. شاخه های اولیه هر ساله بیش از 50 سانتی متر و شاخه های ثانویه کمتر از 40 سانتی متر رشد می کنند. شاخه های تکثری مادری در حقیقت یک اسپور بسیار فشرده ای است که هر ساله فقط یک میلیمتر رشد می کند و 3 تا 5 شاخه حاصلده را در هر سال تولید می کند. شاخه حاصلده اولیه که روی شاخه حاصلده مادری تشکیل شده، کوتاهتر از 20 سانتی متر،  نرم و باریک می باشد (شکل های 10- 15).

 

شکل 9: ساختمان ظاهری ساقۀ یک سالۀ یک درخت عناب:

1.            سیستم ساقه در فصل استراحت، 2. سیستم ساقه در فصل نمو، 3. ساقۀ توسعه یافته، 4. ساقۀ ثانوی، 5. جوانه اصلی انتهایی، 6. جوانه اصلی جانبی، 7. گوشواره های خارکدار، 8. ساقه تکثری، 9. ساقه ثانوی و 10. برگ.

 

شکل 10: ساختمان ظاهری ساقه چند ساله در عناب:

1.            سیستم ساقه چند ساله در فصل استراحت، 2. سیستم ساقه چند ساله در فصل نمو، 3. شاخه تکثری مادری و 4. شاخه تکثری.

 

 

شکل 11: ساقه مادری تکثری در عناب:

1.            ساقه مادری تکثری جوان، 2. ساقه مادری تکثری میان سال، 3. ساقه مادری تکثری  پیر ، 4 ساقه مادری تکثری بسیار  پیر ، 5. جوانه اصلی بالایی در ساقه مادری تکثری توسعه یافته.

 

 

 

شکل 12: شاخچه های روییده از جوانه های در حال استراحت درخت عناب.

 

 

شکل 13: شکل ظاهری تولید گل و طریقه باز شدن آن در عناب:

1.            گل منفرد خوشه ای، 2. شکل های b و c خوشه دهی معمولی و 3. شماره های 1 تا 4 در شکل c طریقه باز شدن گل.

س

شکل 14: میوه،  خسته   و تخم عناب: 1. شاخه تکثری بارور، 2. شاخه تکثری معمولی، 3. تشکیل میوه، 4. مقطع طولی میوه، 5.  خسته   چوبی عناب، 6. تخم های جوره ای در درون  خسته   چوبی عناب، 7. تخم در درون  خسته   چوبی عناب و 8.  خسته   جوره ای چوبی عناب.

 

 

شکل 15: طریقه بازگشایی گل های منفرد در عناب.

 

جوانه ها

عناب دارای 3 نوع جوانه اولیه یا اصلی، ثانوی و خفته می باشد. هر گره دارای یک جوانه اصلی(بالایی) و یک جوانه پایینی (ثانویه) است. جوانه اصلی روی نوک شاخه ها در محل گره هر شاخه اولیه و در راس شاخه های تکثری مادری قرار گرفته است. جوانه اصلی روی نوک شاخه های اصلی هر ساله یک ساقه اولیه جدیدی را به وجود  می آورد،  ولی جوانه های جانبی اصلی ( در محل زیر گره شاخه های ابتدایی یا پایه و قاعده شاخه های ثانوی) توانایی تحریک زایی ایجاد ساقه های قوی و جدید را ندارند. جوانه های خفته دارای عمر طولانی بوده و می توانند بعد از 10 سال نیز فعال شده و رشد کنند.

چوب عناب 

چوب قسمتی از درخت است، که جمعاً تنه و شاخه درخت را به وجود می آورد و وظیفه استحکام، کانالی برای عبور مواد غذایی و مقاومت میخانیکی را دارد . چوب انواع عناب  از مقاومت بسیار زیادی در برابر آفات و امراض برخوردار است، به نوع ای که در بین مردم اعتقاد بر این است که چوب عناب آفت ندارد.

گل

گلها بدون دمچه یا دمچه خیلی کوتاه داشته و به تعداد سه تا پنج عدد گل در یک سیستم گلی وجود دارند.  گل عناب دوجنسه بوده (عضو تکثری مذکر و مونث در عین گل وجود دارند)، کوچک به رنگ کریمی و به قطر 2.9 تا 10 میلی متر، کاسبرگ کوتاه با پنچ برگ، گلها کوچک و زرد رنگ، ساده یا مجتمع به صورت دسته های دو تا پنج عددی می باشد. گلها روی شاخه های جوان در دسته های بیش از 10 دانه ای و در محل جوانه نزدیک دمبرگ به شکل دسته های کوچک می رویند.

میوه 

میوه از دو قسمت گل یعنی تخمدان و قسمت مرکزی آن تشکیل  می شود. میوه سخت و شامل: قسمت بیرونی پوست نازک، قسمت وسطی گوشتی و قسمت داخلی سخت است.  میوه تقریباً کروی و قطر میوه از 1.5 تا 2 سانتی متر متفاوت بوده، قسمت بیرون نازک، وسطی گوشتی، داخلی خیلی سخت و یک خسته  را  احاطه کرده است. رنگ میوه عناب سبز است، کم کم زرد به همراه لکه های سرخ می شود و هنگام رسیدن به رنگ سرخ و بسیار زیبا مبدل می شود، که این رنگ اصطلاحاً عنابی نامیده می شود. پوست میوه سرخ و بخش خوراکی آن سفید مایل به کریمی می باشد. میوه ها نیز در قاعده  برگچه ها تشکیل می گردند و در حالت رسیدن کامل قسمت سفید مایل به کریمی، و یا کاملاً قهوه ای می شوند.

 

 

 

 

 

جدول 6:  بررسی خصوصیات ظاهری در عناب.

حد اوسط  حداکثر     حداقل      شرح

17.6       32          9             طول شاخه تولیدی (سانتی متر)

5.4         10.1       2.3         طول برگ - سانتی متر

6.1         10          2.9         قطر گل به میلی متر

10.8       46          2             وزن میوه - گرام

45.5       70          23          فیصد خشک

94.8       99          81          فیصد میوه های خوراکی

98.3       145        60          تعداد روزهای رشد میوه

 

آشنایی با برخی از انواع عناب

عناب  جوجوبا

درختچه ای راست با شاخه های گسترده و یا درختی کوتاه، به ارتفاع 6 تا  10 متر، با تاج نسبتاً تنک، باز، پوست تنه های  پیر  قهوه ای و سرخ، دارای جری های عمیق، شاخه ها زاویه دار، پیچیده، در محل زاویه ضخیم و پوشیده از خارهای گوشواره ای جوره ای، خارها محکم به طول 3 سانتی متر، درنباتات کشت شده بدون خار، شاخچه های جوان سبز رنگ، اغلب دسته ای 2 تا 8 تایی، با برگهای مانند  برگ شانه ای، در قاعده شاخه ها با خارهای جوره ای گوشواره ای، خمیده، برگها به طول 2 تا 6 سانتی متر، متناوب، مستطیلی، بیضوی، با نوک کند یا نسبتاً نوک تیز، با دندانه دار، محکم ، درخشان، دمبرگ به طول1 تا 5 میلی متر، گلها به طول 3 تا 4 میلی متر، 2 تا 5 تایی، گل آذین کوتاه، میوه به طول 1.5 تا 2.2 میلی متر و به عرض 1.5 سانتی متر، بیضوی یا تقریباً کروی، درنباتات کشت شده به قطر 3 سانتی متر، بزرگتر، سرخ یا قهوه ای درخشان، گوشت میوه سفید یا تقریباً سبز، شیرین یا ترش و خوراکی می باشد.

 

انتشار جغرافیایی

انتشار جهانی عناب  (جوجوب)

آسیای مرکزی و آسیای غربی، قفقاز، کوریا، هندوستان، نواحی مدیترانه ای، شمال افریقا، این نوع بومی ولایت یونانYunnan)) در جنوب چین، افغانستان، مالیزیا و کوینسلندQueensland)) استرالیا است.

عناب معمولی و معروفترین نوع عناب كه درخت آن در آسیا و افریقا كشت  می شود، درختی با اندازه متوسط است و برای تهیه میوه آن را كشت می كنند . عناب درختی است كه تا 8 متر بلندی دارد . بیشتر برای تولید چوب پرورش داده می شود. میوه اش استفاده های غذایی و دارویی دارد.  خسته   میوه سخت و مانند  خسته   زیتون است. از میوه آن مربا و كمپوت می سازند و همان خواص شربت و جوشانده آن را داراست. (شکل 16).

 

 

       شکل 16: عناب  جوجوب.

عناب  لوتس در جنوب شرقی اسپانیا (جزیره سیسیل)،شمال افریقا، ساحل دریای سرخ در عربستان  (شکل 17) انتشار دارد.

 

               شکل 17: عناب  لوتس.

عناب  میستول

درختی است كه در آرژانتین  دیده می شود ( شکل 18).

 

                 شکل 18: عناب  میستول.

عناب  جوازیرو

این عناب بومی سرزمین برازیل است. جوازیرو یک درخت بومی کاتینگاهای آرژانتین، بولویا و پاراگوا نیز است. در شمال شرقی برازیل رشد می کند. دارای 5 تا 10 متر ارتفاع و تنه ای با قطر 30 تا  50 سانتی متر  بوده، برگها و گلهای زرد کوچک را تولید می کند. میوه کوچک، زرد، مدور و خوردنی است. جوازیرو مخصوصاً  مقاومت زیادی در برابر خشکسالی فصلی دارد. رشد خیلی آهسته  و عمر خیلی طولانی دارد که بعضاً تا بیش از 100 سال عمر می کند (شکل 19).

 

         شکل 19: عناب جوازیرو.

جوازیرو یکی از با احترام ترین درختان در برازیل به واسطه کاربردهای متعدد برگها و شاخه های جوان آن است. در طی خشکسالی های شدید تأمین کننده پروتین خوراک حیوانات می باشد. میوه آن خوردنی است وگاهی اوقات از پوست و برگهای آن در طبابت یونانی استفاده می شوند. چوب آن با دوام است و برای ساختن مبل و چوکی، وسایل زراعتی، کارهای هنری و تولید زغال به کار برده می شود. در طبابت محلی برازیل پوست جوشانده شده و در درمان امراض، سردردی ها، سرفه های خشک، برانشیت، گلودردی، اختلالات مجاری اداری و به عنوان یک مسکن سردردی،  به کار برده می شود. جوشانده آن برای درمان و جلوگیری از پوسیدگی دندان و ترکهای پوست و  شوره سر استفاده می شود .

آشنایی با بعضی انواع مشهورعناب در چین

حدود 700 نوع عناب در چین برای مصارف خوراكی، طبی و صنعتی كشت می شود. میوه های این انواع به رنگ های مختلف، قهوه ای، بنفش و سرخ می باشد(شکل 20) . از مهمترین این انواع می توان  لانگ، لی، و کنتورت و دی 206 را نام برد.

 

 

شکل 20: اشکال ظاهری مختلف میوه عناب

عناب: (D202)LIE  میوه آن با شکل مدور و از انواع لانگ بزرگتر است. میوه دیررس است و در ابتدا رنگ میوه سبز و سپس ارغوانی متمایل به سرخ می گردد. با کود D202 مشخص می شود. یک نوع گرده افشانی کننده می باشد، که در گرده افشانی نوع لانگ  به کار می رود  (شکل 21).

 

               شکل 21: عناب لی.

عناب لانگ (دی 204):  دارای موثریت بسیار بالا و میوه آن کمی  کوچکتر از نوع لی می باشد و از طریق پیوند تکثیر می یابد. و برای گرده افشانی و رفع مسأله دیکوگونامی نیاز به یک نوع گرده افشانی کننده دارد و با کود دی 204  مشخص می شود(شکل 22).

 

             شکل 22: عناب لانگ (دی 204).

عناب کانتورتد (دی 205)

یک ورایتی بسیار زیبا و زینتی است که میوه های شیرین و خوشمزه ای دارد و دارای شاخه های خمیده است. در زمستان منظره زیبایی را به وجود می آورد و انسان را به یاد هنرمجسمه سازی می اندازد با کود   دی 205 مشخص می شود(شکل 23).

 

                            شکل 23: عناب کانتورتد (دی 205).

عناب نیشکری (دی 206)

این نوع عناب کوچک با اندازه متوسط و بسیار شرین است، که در اواسط  فصل پخته می شود و میوه ها در بین درخت مانند دانه های تسبیح معلوم می شود (شکل 24).

 

 

       شکل 24: عناب نیشکری (دی 206).

عناب (جی ای 866)

به این عناب چیکوی جوبا نیز گفته می شود و این به دلیل طعم بسیار خوشایند آن که از میزان قند بالای آن منشأ می گیرد، می باشد. مقاوم در برابر سرمای دیررس بهاری و برای رشد مناسب میوه به تابستان هایگرام و طولانی نیازمند است (شکل 25).

 

 شکل 25: عناب (جی ای 866).

 

عناب شیر وود

درختی است با خار کم و گاهی بدون خار است. میوۀ آن  سرخ، اوسط رس و دیر رس می باشد و میوه به صورت تازه و خشک از مزه عالی برخوردار است (شکل 26).

 

 

 

شکل 26: عناب شیر وود.

آشنایی با انواع متفاوت عناب  موریتانی در هندوستان

بیشترین سطح تحت كشت عناب بعد از چین در هندوستان می باشد كه در حدود 125 نوع متفاوت عناب در این کشور وجود دارند كه در بین آنها نوع موریتانی از 90 نوع متفاوت برخوردار است و به یازده نوع در فرهنگ نامه معارف، ثروت و دارایی هندوستان توضیحاتی داده شده است كه عبارت اند از سانوری5، سانوری1، بنارسی، کاتلی، نازوک، عمران، پیراندی، دندان، تورنلس، ناریکلی و موریا ماهرارا بوده، پوست بیشتر این انواع صاف و زرد متمایل به سبز می باشد .

نمونه بنارسی کاراکا كم طعم است و بیشترین میزان محصول در هر درخت به مقدار130 كیلوگرام را داشته است .بعد از این نوع نمونه های کاتلی و مودیا مورهارا هر دو با طعم خوب و دسی ایوار و سانوری 5، هردو با طعم متوسط می باشند .نمونه های مودیا مورهارا، سانوری5, کاتلی دارای ارزش زیادی برای كشت های تجارتی به منظور اهداف پرورشی هستند .

در سال 1982 ، 4 نمونه به عنوان مهمترین انواع عناب انتخاب شدند .

نوع عمران: دارای میوه بزرگ به رنگ زرد طلایی است  كه با رسیدن به تدریج   قهوه ای می شود. شیرین، مقدار مواد قندی 11 فیصد (11درصد قند)، تیزابیت 12%، اوسط وزن میوه  30 تا89  گرام است، دیررس بوده و كیفیت نگهداری آن خوب است و هر درخت سالانه 15 الی 20 كیلوگرام حاصل می دهد .

نوع گولا : میوه آن متوسط تا بزرگ بوده و اوسط وزن هر میوه 14 تا 17 گرام است، 17تا 19 درصد شکر، میزان تیزاب آن 0.46%- 0.51% بوده و رنگ میوه زرد طلایی است. میوه آبدار و خوش طعم بوده و محصول متوسط هر درخت 80 تا 100 كیلوگرام میوه می باشد (شکل 27) .

 

 

 

                شکل 27: عناب گولا.

نوع کاتل: میوه آن كوچك تا متوسط و اوسط وزن میوه 180 گرام بوده که رنگ آن سرخ متمایل به سبز در یك طرف و طرف دیگر زرد متمایل به سرخ بوده که 18% قند دارد، تیزابیت آن 0.5%  بوده و  اوسط  تولید میوه 100 تا 150 كیلوگرام  از هر درخت است .

نوع کاتا فال : میوه آن كوچك تا متوسط با وزن اوسط 10 گرام است. رنگ آن سرخ متمایل به سبز در یك طرف و زرد متمایل به سرخ در طرف دیگراست. 23 % قند دارد، 77%  تیزابیت و اوسط تولید میوه 80 تا100 كیلوگرام در هر درخت  می باشد .علاوه براین، 5 نمونه دیگر درمؤسسه تحقیقات زراعتی هندوستان در دهلی نو توضیح داده شده است همه این نمونه ها در دهلی، پنجاب جنوبی و اوتراپرادیش پرورش  یافته اند.

نوع دندان: بدون خار،اندازه میوه متوسط تا بزرگ، كیفیت نسبتاً مناسب ذخیره و دیررس است .

نوع گولار باشی: اندازه میوه متوسط، آبدار، شیرین است. زمانی كه تازه است خوشمزه بوده و در صورت ذخیره شدن چملک می شود. وقتی زرد است 18%  قند دارد و وقتی قهوه ای است 22.4%  قند دارد، قسمت چوبی آن متوسط تا نازك بوده، شكل میوه قیف مانند و به آسانی از زیر میوه جدا می شود. دیررس بوده و كیفیت ذخیره خوب می باشد.

نوع خیرا: میوه متوسط تا بزرگ، بیضوی، طعم شیرین و مطبوع است. 19.8%  قند دارد، كیفیت ذخیروی خوب می باشد.

نوع نازوک: میوه متوسط تا كوچك، بیضوی و دوك مانند، گوشت باریك، نسبتاً آبدار، طعم شیرین می باشد.

نوع سئو بر: میوه متوسط تا بزرگ، پوست ضخیم، آبدار می باشد. اگر پوست جدا شود و خورده نشود تا گوشت آن قهوه ای گردد، بسیار خوشمزه است، 19%  قند و با قدرت ذخیروی بالا می باشد .

در ایالت آسم 5 نمونه وحشی كشت و جمع آوری شده كه توسط   اس دوتا شرح داده شد ه است  :

نوع یك : بوته وحشی، خیلی خاردار با میوه های كوچك، مدور و نامرغوب می باشد.

نوع دوم : درخت خاردار، ارتفاع 10 متر، پوشش میوه ها سخت و به رنگ قهوه ای متمایل به سرخ، شیرین، تیزابی و باریك ، در كنسرو سازی و مربا سازی موارد استفاده دارد.

نوع سوم : درختی بسیار خاردار و بزرگ است. میوه با رنگ سرخ ، ترش و میوه دهی زیاد، سایه انداز آن مناسب و قابل استفاده است .

نوع چهارم : درخت وحشی بدون خار، میوه زرد مایل به سبز، طعم خوب و میوه دهی عالی است .

نوع پنجم : درخت خاردار وحشی با میوه های قهوه ای و دوكی شكل، طعم آن شیرین و مطبوع و تیزابی است. میوه خیلی خوب دارد و برای تكثیر و كشت تجارتی توصیه می شود.

 

آشنایی با انواع مشهور عناب در آذربایجان و تركمنستان

 

در كشورهای منطقه از جمله جمهوری آذربایجان و تركمنستان انواع زیادی عناب كشت می شود. در جمهوری آذربایجان حدود 30 نوع عناب وجود دارد كه بعضی بومی هستند و بعضی دیگر از چین وارد شده اند.  خصوصیات بعضی از انواع مهم مورد كشت در این كشورها به شرح زیر می باشد :

نوع آبشاران

بومی آذربایجان بوده و در منطقه آبشاران آذربایجان در سطح  وسیعی پراكنده است. ارتفاع این درخت5 الی 6 متر می باشد .برگهای آن شفاف، بیضوی، سطح بالایی آن  سبز خیره و سطح پایینی سبزروشن است. طول میوه 24.5  میلی متر و قطرآن 22.2 میلی متر، شكل آن كشیده، وزن 4.52 گرام ، رنگ پوست میوه دارچینی و زرد است. میوه نرم، مقدار قند آن 30.53 فیصد و مقدار تیزاب 4.11 فیصد می باشد.  خسته   آن گرد، نوك تیز، به رنگ سفید و سطح آن ناهموار است. هر درخت حدود 25 كیلوگرم میوه تولید می کند.

نوع شیروان

بومی شیروان است ولی در مناطق مختلف آذربایجان انتشار دارد . ارتفاع درخت آن 6 تا 7 متر و تاج چتری مانند دارد. برگهای آن بیضوی، نسبتاً بزرگ، رنگ سطح بالایی آن سبز خیره و سطح پایانی سبزروشن است. اندازه میوه متوسط، طول آن23.5 میلی متر،  قطر آن 23 میلی متر، شكل میوه گرد و با كمی فرو رفتگی در نوك و وزن میوه3.8 گرام است.  میوه زرد رنگ بوده و نسبتاً سخت، میزان قند آن 30.3 فیصد و مقدار تیزاب 1.78 فیصد می باشد.  خسته   آن صاف می باشد. اندازه  خسته   كوچك، طول آن 8.10 میلی متر و قطر آن 7.75 میلی متر است. از هر درخت حدود 40 كیلوگرام محصول جمع آوری می شود  .

نوع آذربایجان

 بومی آذربایجان است، ارتفاع درخت5 تا 6 متر و عرض تاج 5 متر است. برگهای آن بیضوی، نوك تیز و به رنگ سبزخیره است. اندازه میوه متوسط، طول آن 22 میلی متر، قطر آن 5.19 میلی متر، وزن آن  4 تا 5 گرام است  گرد بوده و از دو طرف كمی فرو رفته است. رنگ پوست سرخ مایل به قهوه ای است ، مغز میوه آردی و به رنگ قهوه ای با طعم شیرین و  مقدار قند آن 29.97 فیصد و مقدار تیزاب آن 1.33 فیصد می باشد.  خسته   آن كشیده و نوك تیز، سطح آن ناهموار، طول14.6میلی متر، قطر8.4 میلی متر می باشد. از هر در خت حدود 35 الی 40 كیلوگرام محصول  عناب جمع آوری می شود.

نوع تاجیكستان

بومی تاجیكستان است، ارتفاع این درخت 7.6 متر و تاج چتری مانند دارد. برگ آن بیضوی و نسبتاً بزرگ، رنگ سطح بالایی برگ سبزخیره و رنگ سطح پایینی برگ سبزروشن است. اندازه میوه متوسط، طول آن23.5 میلی متر، قطر  23 میلی متر و وزن آن 4.18 گرام است، گرد بوده و در نوك كمی فرو رفته است. میوه نسبتاً سخت و زرد رنگ، مقدار قند آن 330 فیصد و مقدار تیزاب آن1.78 فیصد است.  خسته   آن بدون نوك، سطح آن ناهموار، طول آن  14 میلی متر و قطر آن 8.5 میلی متر است. بسیار پر محصول است.

نوع چینی A1

بومی چین است و از حدود 60 سال پیش در آذربایجان كشت می شود. ارتفاع این درخت 5 الی 6 متر می باشد . برگ آن  بیضوی و به رنگ سبز و شفاف است . طول میوه 34 میلی متر، قطر آن 25 میلی متر بوده، وزن آن 27 گرام،  شكل آن گرد و در نوك كمی فرو رفته است. رنگ پوست میوه قهوه ای، و رنگ داخل آن زرد، سخت و بسیار شیرین است. مقدار قند آن 36.47 فیصد و مقدار تیزابیت آن 0.67 فیصد است. خسته   كوچك، گرد، نوك تیز و با سطحی ناهموار بوده و از هر درخت حدود 15 كیلوگرام عناب جمع آوری می شود .

نوع چینی A2

از حدود 70 سال پیش در آذربایجان كشت می شود. ارتفاع این درخت  4 متر است. برگ آن بیضوی، شفاف و میوه آن 44 میلی متر طول، قطر میوه 41 میلی متر ، وزن آن25 تا 45 گرام است. شكل میوه گرد و در نوك كمی فرو رفته است. رنگ پوست میوه چاکلیتی، داخل آن قهوه ای است بوده و میوه آن شبیه خرما است.  خسته   آن 18 میلی مترطول با قطر 10 میلی متر، نوك فرو رفته و سطح آن صاف است. بسیار پر محصول می باشد (شکل 28). 

 

 

نوع چینی 45

بومی چین است و از حدود 65 تا 70 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت  می شده است. ارتفاع این درخت 4 تا 5 متر و میوه آن به طول 25 تا 35 میلی متر و قطر آن 14.5 میلی متر و وزن آن  35 تا 40 گرام است. میوه  شبیه خرما بوده، رنگ پوست میوه آن سرخ خیره و رنگ داخل آن سرخ روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت 17 تا   22 كیلوگرام محصول جمع آوری می شود(شکل 29).

 

 

شکل 29: عناب نوع چینی شماره 45.

نوع چینی 50

بومی چین است و از حدود 60 تا 70 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت می شده است. ارتفاع این درخت 4 تا 5 متر و میوه آن به طول 30 تا 25 میلی متر، قطر آن 9.5 میلی متر و وزن آن 18 تا 24 گرام است. میوه بیضوی، رنگ پوست سرخ خیره و رنگ داخل آن  روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت در حدود 10 تا 15 كیلوگرام محصول جمع آوری می شود ( شکل 30).

 

 

                                   

                    شکل 30: نوع چینی 50.

نوع چینی 60

بومی چین است و از حدود 60 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت  می شده است. ارتفاع درخت بین 5  تا 6 متر و میوه آن با طول 20 تا 25 میلی متر و  قطر آن 5.6 میلی متر و وزن آن 18 تا 20 گرام است. میوه بیضوی و از وسط به طرف دم باریكتر می شود. رنگ پوست میوه سرخ خیره و داخل آن زرد روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت 20 تا 25 كیلوگرام محصول جمع آوری  می شود (شکل 31).

 

شکل 31: عناب نوع چینی 60.

 

تایان زائو

بومی چین است و از حدود 60 تا 70 سال پیش در جمهوری آذربایجان و تاجیكستان كشت می شده است. ارتفاع این درخت بین 4 تا 5 متر و میوه آن با طول 25 تا 35 میلی متر،  قطر آن 9.5 میلی متر و وزن آن  8 تا 14 گرام است. میوۀ آن بیضوی و در نوك بسیار باریك می شود. رنگ پوست میوه سرخ خیره و قسمت گوشت آن روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت 25 تا 30 كیلوگرام محصول جمع آوری می شود( شکل 32).

 

 

 

 

 

 

 

شکل 32:  قسمت بالا عناب تایان زائو و قسمت پایین عناب باخش 60.

نوع باخش 60

از 70 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت می شده است. ارتفاع این درخت 6.5 متر وتاج آن چتری مانند است. برگ آن بیضوی، شفاف و به رنگ سبز خیره است. میوه آن 30 میلی متر طول دارد، قطر 5/12 میلی متر و وزن 18 تا   20 گرام است. میوه بیضوی شکل، شبیه خرما، رنگ پوست قهوه ای خیره قسمت داخلی زرد روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت 20 تا 25 كیلوگرام محصول جمع آوری  می شود ( شکل 32).

نوع دارگومسکی

از 50 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت می شده است. ارتفاع این درخت تا 5.5 متر و تاج آن چتری مانند است. برگ آن بیضوی، شفاف و به رنگ سبز خیره است. میوۀ آن به طول 35 میلی متر،  قطر آن 12.5 میلی متر و وزن آن 18 تا 24 گرام است. میوه آن بیضوی شکل، با قاعده مثلثی، رنگ پوست قهوه ای خیره، گوشت آن زرد روشن، آردی و شیرین است . از هردرخت 25 تا 30 كیلوگرام محصول جمع آوری می شود.

 

نوع  واخشسکی

از60 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت می شده است. ارتفاع این درخت تا 5.6 متر و تاج چتری مانند، برگ آن بیضوی شکل، شفاف و به رنگ سبز خیره است. میوۀ آن به طول 30 میلی متر، قطر 12.5 میلی متر و وزن 18 تا 20 گرام است.  میوه بیضوی شکل، شبیه خرما، رنگ پوست قهوه ای خیره و داخل زرد روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت    20 تا 25 كیلوگرام محصول جمع آوری می شود (شکل 33).

 

                                شکل 33: عناب ردیف بالا واخشسکی و پایین دروژبا.

نوع دروژبا

از60 سال پیش در جمهوری آذربایجان كشت می شده است. ارتفاع این درخت تا 5.5 متر و تاج چتری مانند است. برگ آن بیضوی، شفاف و به رنگ سبز خیره است. میوه آن  به طول 20 میلی متر، قطر10.5 میلی متر و وزن 12 تا  18 گرام است. میوه بیضوی شکل، شبیه خرما، رنگ پوست قهوه ای خیره،  داخل  زرد روشن، آردی و شیرین است. از هر درخت 15 تا 20 كیلوگرام محصول جمع آوری   می شود (شکل 33).

شناسایی انواع مختلف عناب

 

در ارتباط با شناسایی انواع مختلف عناب تحقیقات زیادی صورت نگرفته و اغلب مقالات و کتاب های انتشار یافته در ارتباط با عناب در مورد خصوصیات نباتی و خواص دارویی  این نبات می باشد.

 بال  (1992)طی 10 سال مطالعه و بررسی در بخش باغبانی پوهنتون زراعت هند كلید شناسایی انواع مختلف كنار موریتانی كه از فامیل عناب است، را تهیه كرده است. وی شكل برگ را قابل اطمینان ترین خصوصیات برای طبقه بندی انواع متذکره می داند. در میان انواع مورد مطالعه، موصوف 24 نوع نیمه نوك تیز تا نوك تیز و 18 نوع بدون نوك تیز بودند. شاخه زنی یكی دیگر از عوامل مناسب به شمار می رفت. 21 نوع شاخه زنی گسترده و21 نوع با شاخه زنی عمودی گروپ بندی شده اند .پس از آن شكل برگ، قاعده برگ، رنگ برگ و طول دمبرگ  در درجات بعدی اهمیت  قرار دارند.

میوه های انواع مختلف از نظر شكل به 4 گروپ، شامل :میوه با نوک كاملاً برجسته، میوه با نوك تقریباً برجسته، میوه با نوک گرد و میوه با نوك فرورفته  تقسیم  می شوند .

در بین انواع مورد بررسی معمولترین شکل میوه گرد، بیضوی و 4 نوع کاتا، بمبئی، میرچیا، نوکی و لادو منقاری شکل بودند.

فصل چهارم

فزیولوژی نباتی و اقلیم مورد نیاز عناب

نباتات به تناسب حساسیت و میزان تحمل شان در برابر عوامل محیطی در یك ایكوسیستم گسترش می یابند. سازگاری هایی كه در دراز مدت در یك نوع ظاهر می شود،  امكان تطابق آن را با سطوح مشخصی از میزان رطوبت قابل دسترس، درجه حرارت، نور و سایر شرایط مهیا می سازد.

انواع عناب گسترش جغرافیایی وسیعی را  از آرژانتین  تا چین  در برگرفته اند. به نظر می رسد كه گسترش این درخت از 34 درجه عرض جغرافیایی جنوبی تا عرض جغرافیایی 51 درجه شمالی ادامه  می یابد و این بیانگر این مطلب است كه نباتات كم توقع، از نظر ایكولوژیكی گسترش وسیعتری را نسبت به نباتات پرتوقع  دارند.

نیازمندی به آب

انواع عناب دارای نیازمندی های آبی متفاوتی می باشند. این درخت در اندازه بارندگی 85 تا 2000 میلی متر پرورش می یابد و یكی از دلایل اصلی جایگزین شدن این درخت در باغات نمونه ولایت فراه می باشد. نیاز خالص آبیاری آن حدود 4500 متر مكعب در هكتار است در سالهای خشك عناب كارآن حتی با سه دفعه آبیاری باغ در طول تابستان، محصول عناب جمع آوری می كنند.

در صورتی كه هدف جمع آوری محصول خوب باشد در محدوده زمانی بین تولید گل تا 2 هفته به جمع آوری،  نباید آبیاری نامنظم صورت گیرد .

جدول 8: بررسی ترکیبات غذایی در برخی از انواع عناب.

 

خاک

خاک مناسب با PH  4.5 تا 8.4  و ذرات خاک ریگی لومی  معین می شود. درخت عناب نسبت به تركیبات آهكی نسبتاً حساس است  و در این نوع خاك ها رشد كافی نمی كند و میوه دهی آن كاهش می یابد. درخت عناب خاكهای تیزابی و خاك های آبگیر را دوست ندارد و در زمین های باتلاقی خوب نمی روید. بلكه ریشه آن نیاز به اكسیجن دارد و در كنار آب های جاری بهتر نتیجه می دهد. این نبات نسبت به  نمک  متحمل است و کمبود مواد غذایی خاک را تا حدودی تحمل می کند. براساس تحقیق علمی صورت گرفته روی عناب های اسپیناکریستی، موریتانی و چینی نتایج جدول 9 در خصوص خاک مناسب پرورش عناب به دست آمده است.

جدول 9:  خصوصیات خاک مناسب پرورش عناب

درجه       شرایط خاکی

≥ 30 cm عمق

4.5 تا 8.4              پی اچ

≤ 0.15 %              سودیم کلوراید

≤ 0.3 % سودیم کاربونیت

≤ 0.5 % سودیم سلفیت

 

تأثیرات اقلیم بالای خصوصیات فیزیولوژیكی عناب

انواع عناب به عنوان درختان میوه دهنده و خودرو در برخی مناطق كوهستانی كشورمان به چشم می خورد. ولایت فراه كه آب و هوای نیمه بیابانی دارد به علت پایین بودن رطوبت نسبتی،  بالا بودن حرارت هوا، گرمای شدید تابستان و وزش باد همراه با طوفان درختانی را می طلبد كه برای تطابق با این وضعیت یك سری تغییرات محیطی را به لحاظ فیزیولوژیكی در خود ایجاد كند و یا فقط به انواعی اجازه پرورش می دهد كه از نظر جنتیكی با این شرایط تطابق داشته باشند.

عناب های مناطق مرطوب و سرد از خصوصیات ظاهری زیر برخوردار می باشند :

•             تعداد خار کمتر در شاخه ها، دارای خارهای باریکتر و کوچکتر و برگها  نیز با بریدگی کمتر.

•             شاخه ها کوچکتر و با تعداد کمتر، زاویه شاخه ها  با تنه بازتر و فاصله بین گره ها در شاخه ها بیشتر.

•             ارتفاع درخت بلندتر و با تاج بازتر.

•             میوه دارای  طعم تندتر بوده که دهان را درشت می سازد.

•             عنابهای مناطق خشک و نیمه خشک از خصوصیات ظاهری زیر برخوردار می باشند :

•             تعداد خار در شاخه بیشتر ، دارای خارهای ضخیم تر و بلندتر و برگها نیز با بریدگی بیشتر.

•             طول شاخه ها بیشتر و با تعداد زیادتر،زاویه شاخه ها با تنه بسته تر و فاصله بین گره ها در شاخه ها کمتر.

•             ارتفاع درخت کوتاهتر و با تاج بسته تر.

•             میوه با طعم و مزه شیرین  است .

 

با یك دید كلی می توان انواع مناسب با این اقلیم را به شرح ذیل توصیف كرد :

•             نباتات این مناطق از جهت تأمین نور برای ترکیب ضیائی دچار محدودیت نمی باشند،

•             دارای محصول زیاد، سهولت جمع آوری، قیمت نسبتاً بالا، مقاومت به خشکی و سردی در حال حاضر از خصوصیت منحصر به فرد عناب است،

•             به دلیل قرار گرفتن در معرض عکس العمل های محیطی مانند گرمی، خشكی، سردی، میزان قند و دیگر  نمکیات آنها افزایش می یابد،

•             سطح  ترکیب ضیائی كننده كاهش یافته، ولی میزان  ترکیب ضیائی  در سطح برگ افزایش می یابد،

•             محتوای آب نسبتی انساج نباتی، كاهش می یابد، و

•             یکی دیگر از عوامل مقاومت درخت عناب در برابر فشار های محیطی وجود خاصیت مایکوریزایی این درخت می باشد که مصرف آب را 5/16  %  تا 8/29  % کمتر از نباتاتی می کند که فاقد خاصیت مایکوریزایی هستند.

خاصیت مایکوریزایی

مایکوریزا یک نوع قارچ است که با ریشه نباتات زیست باهمی می داشته باشند که در بسیاری از نباتات به وجود می آید. این قارچ جذب عناصر از جمله فاسفورس، جست، پوتاشیم، مس، منگانیز و آهن را بهبود می بخشد و تحمل نبات را در برابر عکس العمل های محیطی ( خشکی ، حرارت زیاد ، غلظت زیاد نمک ، عناصر زهری خاک از قبیل : عناصر سنگین ، رادیواکتیف و پتوجن های ریشه ای ) افزایش  می دهد و در مقابل برای به دست آوردن کاربن مورد نیاز خود به نبات میزبان وابسته است که از این رو  بخشی از مواد قندی نبات را به مصرف می رساند. این کلمه برای اولین بار توسط  نبات شناس آلمانی به نام آلبرت برنارد فرانک در سال 1885 به میان آمد. این پدیده در خاک های که دارای مقدار کمی از نظر فاسفورس و جست باشند، بیشتر بوده  و باعث تقویت بهتر رشد ریشه ها می شود.

 

یکی از  مسائل مورد توجه در ریشه های عناب پدیده منشعب شدن ریشه ها می باشد. این پدیده هنگامی که ریشه ها شروع به منشعب شدن می کنند، افزایش  می یابند. این انشعابات پس از به وجود آمدن آلوده  می شوند و احتمالاً قارچهای مایکورایزا عامل این آلودگی می باشد. آلودگی ریشه توسط قارچ های مایکوریزایی از ریشه های جدید ایجاد شده و موجود در خاک یا از ریشه های آلوده مجاور که امکان دارد از همان نوع نبات یا از نباتات متفاوت باشد، شروع می شود. حضور قارچ ها که از قبل در زمین وجود دارد آلودگی مایکوریزایی را افزایش می دهد. کالونی مایکوریزایی تحت شرایط رقابت و افزایش ریشه ها در خاک افزایش می یابد. علت این پدیده این است که اصولاً مایکوریزایی شدن ریشه ها برای اصلاح تغذیه عناصری که میزانشان در خاک کم است یا دارای تحرک  کم می باشد و در نبات این کمبود وجود دارد ، اتفاق می افتد. بنابراین هر پدیده دیگری که این کمبود را تشدید کند، باعث افزایش مایکوریزایی می شود. در مناطقی از کشت عناب که خطر عوامل  مرض  زایی نباتی زیاد  می باشد با توجه به این که قارچ های مایکوریزایی نه تنها بر تعداد بلکه بر ترکیب موجودات رایزوسفیر تأثیرگذاشته و نبات را در برابر حملات این پتوجن ها حفظ می کنند. بنابراین تشکیل مایکوریزا در این مناطق  با ارزش خواهد بود .

تفاوت فعالیت ریشه های درخت و قارچ  و ارتباط این پدیده با رشد ریشه درخت عناب :

•             رشته های قارچ این امکان را به درخت می دهد تا در جایی که قطر ذرات خاک کمتر از 40 % قطر تارهای کشنده است، به آسانی نفوذ کرده و  نمکیات غیر قابل دسترس را در اختیار ریشه نبات قرار دهند،

•             از آن جایی که رشته ها توده های ضخیم از قارچ می باشند ، قرارگیری آنها به روی ریشه درخت باعث افزایش سطح جذب در خاک می گردد،

•             قارچ های مایکوریزایی با ریشه عناب پدیده همزیستی دارند و در حقیقت نبات برای قارچ محل زیست عاری از هر نوع رقابت با سپروفیت های خاک و آنتاگونیست های آن را فراهم می کند و در عوض ریشه های قارچ به عنوان بخشی از سیستم ریشه ای نبات در جهت تغذیۀ نبات، انجام وظیفه می کنند،

•             هیف هایی که بیرون از ریشه درخت گسترش می یابند، قادراند مواد غذایی را از فواصل دور به ریشه بیاورند،

•             فعالیت این قارچ ها روی ریشه های منشعب عناب بسیار زیاد است (در درخت عناب، ریشه ها به صورت انشعاب فراوان قابل رؤیت می باشند) و با افزایش سن ریشه درخت این پدیده افزایش می یابد، و

•             در درختان عناب پدیده مایکوریزایی در ماه جوزا صورت می گیرد که این زمان همزمان با شروع فشارهای  محیطی در این درخت می باشد و این یکی از علل افزایش مقاومت درخت عناب در برابر عکس العمل های محیطی است.

 

وجه تمایز و تفاوت عناب با سایر انواع

عناب از آنعده نباتاتی است که از نظر ایکولوژیکی، فیزیولوژیکی، فنولوژیکی تفاوتهای قابل ملاحظه ای با سایر انواع باغی دارد :

زمان گلدهی و جمع آوری محصول : گلدهی در نبات عناب دیرتر از هر نوع دیگر درختان یعنی از اواسط حمل در مناطق گرام  آغاز  و جمع آوری آن از اواسط ماه اسد شروع و تا اواخر سنبله ادامه می یابد.

مکان گلدهی: گلدهی و تولید میوه در عناب برخلاف سایر انواع باغی، به روی شاخه یکساله و فصل جاری و در سه مرحله صورت می گیرد.

دفعات گلدهی : در تمامی درختان (به غیر از درخت انجیر) یکبار گلدهی و تولید میوه را در طول سال داریم که در شرایط نامساعد محیطی و تغییرات ناگهانی احتمال گلدهی مجدد وجود دارد ولی عناب تنها نوع شناخته شده ای است که حتی در برابر شرایط نامساعد، سه دفعه در طول دوره رشد و با فواصل هر 21 تا 30 روز یکبار، تولید گل و میوه می کند.

عناب درختی است که از پوست، برگ، میوه،  خسته   میوه، چوب، ریشه و به عبارتی از تمامی درخت استفاده های خوراکی و دارویی می شود، در حالی که سایر انواع باغی موارد  مصرف آنها بیشتر در میوه خلاصه می شود.

عدم کاهش فعالیت: با دقت در نحوه گلدهی و میوه دهی عناب به این نتیجه  می رسیم که عناب سه نوع میوه تولید می کند: میوه های نسل اول که از گلدهی اول در اواخر حمل ماه تشکیل می شود و دارای میوه های بزرگ است که دوره بلوغ آنها تقریباً 100 روز می باشد. میوه های نسل دوم که از گلدهی دوم در اواسط جوزا تشکیل می شود و دارای میوه های متوسط است که دوره بلوغ آنها تقریباً 60 تا 75 روز  می باشد. میوه های نسل سوم که از گلدهی سوم در اواسط سرطان تشکیل می شود و دارای میوه های کوچک است که دوره بلوغ آنها تقریباً 45 تا 50 روز می باشد و به عنوان عناب مهرگون شهرت دارد. مجموع این سه میوه دهی است که فعالیت درخت را نشان می دهد، با درنظرگرفتن این مطلب که با وقوع سرماهای دیررس بهاری و زودرس خزانی میوه های نسل اول و سوم را از دست بدهیم و با توجه به اصل پنگ میوه توسط درخت به منظور مدیریت تغذیه در حفظ سایر گلها و میوه ها، در حقیقت با ماندن میوه های نسل دوم کاهش فعلیت نخواهیم داشت.( شکل 34).

 

 شکل 34: گل و برگ در عناب.

 

سازگاری عناب نسبت به عوامل نامساعد اقلیمی

 درخت عناب از نظر گرفتن نور، درختی بسیار روشنایی پسند است ( شکل 35). به همین جهت آن را به صورت جمعی در باغ یا به صورت توده ای نمی كارند و بیشتر در كنار جویبارهای آبیاری کشت می شود تا از هر طرف از نور خورشید استفاده كند. در محیط های كشت انبوه ، رشد درخت عناب كاهش یافته و حاصل آن كم می شود .

عکس العمل در مقابل خشكی

تجربه نشان داده است در صورتی كه درخت عناب در طول سال و به خصوص در هنگام تلقیح با كمی آب مواجه نشود، كاهش محصول چندانی صورت  نمی گیرد. درخت عناب به میزان بارندگی های سالانه در محل، شكل بارندگی و پراكندگی باران حساسیت زیادی ندارد و می توان آن را در مناطقی با  بارندگی 80 میلی متر به بالا به شرط امكان آبیاری كم كشت.

    

       شکل 35: نور گرایی در خت عناب

به همین دلیل برای كشت در مناطق كم باران استپی و حاشیه كویر مناسب است ( شکهای 36، 37، 38 و 39). این نوع در شرایط خشکسالی زمانی که محتوای نسبتی آب در خاک کمتر از 60 فیصد باشد، نیز قادر به تولید محصول مناسب می باشد. در نوع موریتانی در مراحل اولیه عکس العمل به خشکی، روزنه ها به کمبود  آب بسیار حساس هستند و هدایت روزنه ای به طور مؤثری کاهش می یابد که موجب افزایش استفاده از آب داخلی در مدت زمان کوتاه می گردد. با افزایش کمبود آب تنظیم آسموسس اتفاق می افتد و با افزایش نسبت ریشه به ساقه بهره برداری از منابع خاک بهتر صورت می گیرد. به دنبال این مرحله ریزش برگها و ورود به مرحله استراحت رخ خواهد داد.

 

 

                 شکل 36: احداث باغات جدید عناب به صورت للمی در چین.

 

       شکل 37: باغات للمی حاصل ده عناب در ارتفاعات کشور چین.

 

     شکل 38: درختان عناب به صورت للمی.

 

 

 

 

 

 

 

شکل 39: مقایسه تحمل بین سه نوع عناب، زرشک و بادام در برابر اثرات آب.

 

عناب موریتانی از یک نوع مقاوم به خشکی است و این درخت یک نوع غالب در پوشش طبیعی بیابانهای هند است. این درختان به خوبی با خشکی شدید و شرایط گرما سازگار شده اند. در هند و در طول ماه های تابستان از ماه  می  تا  جون عناب موریتانی با ریزش برگهای خود وارد دوره استراحت می شود. این درختان در زمین های  نامرغوب و حاشیه ای نیز حاصل خوبی دارند، در حالی که سایر انواع درختی میوه  حاصل بسیار ضعیفی داشته و یا رشد خود را  از دست می دهند.

مطالعات فیزیولوژیکی انجام شده بر روی  جنس عناب  ثابت کرده است که  انواع مختلف جنس عناب  شرایط خشکی و درجه حرارت بالا را در محیط های بیابانی تحمل می نمایند.

در جنس عناب   باز و بسته شدن روزنه ها تحت  تأثیر خشکی محیط است. با افزایش عکس العمل آب، تنظیم آسموسس اتفاق می افتد. هنگامی که محدودیت شدید آب اتفاق می افتد ، ریزش برگهای درختان جنس عناب  به صورت انتخابی صورت می گیرد. از دست دادن برگها در نباتاتی که تحت عکس العمل آب هستند، یک سازگاری سودمند برای کاهش از  دست دادن آب است. درختان جنس عناب  قادر هستند که در دوره های طولانی مدت خشکی بدون وجود  برگ زنده بمانند.

در مطالعه ای اساس فیزیولوژیکی مقاومت به خشکی در نوع عناب   rotundifolia )درخت میوه چند منظوره شمالی ترین منطقه بیابانی هند) در شرایط  گلخانه ای بررسی شد.  پاسخ اولیه به کاهش محتوای آب – خاک، کاهش تمام مواد محلول برگها  افزایش می یابد که نشان دهنده تنظیم آسموسس است، غلظت  نشایسته برگ کاهش یافته و افزایش  قابل توجهی در قندهای محلول شش کاربنه و سکروز صورت می گیرد. در برگ هایی که تحت تأثیر شرایط شدیدتر خشکی قرار دارند، افزایش فعالیت نایترایت همراه با افزایش غلظت پرولین رخ خواهد داد. همان نوع که کمبود آب افزایش می یابد، کاربن شبیه سازی شده از سمت برگها حرکت کرده و در ساقه و ریشه توزیع می گردد و پس از این مرحله ریزش برگها  صورت می گیرد. در این حالت تعرق تمام نبات کاهش یافته و نبات  وارد مرحله استراحت  می شود.

تعدادی از انواع این فامیل خصوصیات، مانند کاهش سطح برگ یا فقدان  برگ، کوتاه شدن محور انشعاب، وجود خار یا کرک و اشکال بته ای را نشان می دهند.

عکس العمل به مقابل  نمک 

درخت عناب از جمله درختانی است که در خاک های شور تحمل زیاد داشته و رشد بسیار خوبی دارد. حد مقاومت  نمک  آب برای عناب 3 میلی موز بر سانتی متر و رشد موفقیت آمیز  انواع دیگر این جنس در نزدیکی چاه های با آب شور5.9 میلی موز بر سانتی متر و رشد این انواع در اراضی با آب زیرزمینی دارای نسبت سودیم به کلسیم  برابر با12.75 گزارش شده است.

عکس العمل به مقابل حرارت

عناب در مناطقی كه از ارتفاع بالاتری برخوردار باشد محصول بهتری تولید می كند و در نواحی كوهستانی با زمستان های سرد به خوبی رشد و نمو می كند. وجود گرمای شدید همراه با باد كه مصادف با زمان تلقیح در این درخت می شود به عنوان تنها عامل كاهش دهنده حاصل مطرح است. عناب تنها درختی است كه هم از سرمای دیررس بهاری و هم از سرمای زودرس خزانی مصؤن می باشد. درخت عناب در مقابل تغییرات درجه حرارت مقاومت شدید دارد و می تواند فاصله حرارتی حداقل مطلق درجه حرارت برابر 31- درجه سانتیگراد و حداكثر مطلق 48+  درجه سانتیگراد یعنی جمعاً در حدود 79 درجه سانتیگراد تغییرات درجه حرارت هوا را تحمل كند،  ولی اوسط حرارت برای رشد و میوه دهی مناسب  این درخت 5 تا 25 درجه سانتیگراد می باشد.

قدرت نمویی در عناب

درختان کف بر شده عناب بعد از کف بر شدن به هر علتی در شرایط مناسب آب و خاک دوباره  رشد می کنند. در مراکش گزارش هایی مبنی بر رشد مجدد درختان عناب وحشی  بعد از کف بر شدن و پس از اولین  بارندگی ارائه شده است (شکل 40). 

 

شکل 40: قدرت نمویی در عناب کف بر شده.

 جدول10: شرایط آب و هوایی  مناسب پرورش عناب

اندازه       شرح مورد

5.5 تا 22 درجه      حرارت مناسب رشد

کمتر یا مساوی 22 تا 24 درجه              اوسط حرارت  برای گلدهی

کمتر یا مساوی 38.2 – درجه حداقل حرارت قابل تحمل

کمتر یا مساوی 100               شبنم آزاد هوا

بین 87 تا 2000 میلیمتر         اندازه بارندگی

کمتر یا مساوی 1100 ساعت مقدار ساعات روشنایی

ادامه دارد ...