دهگان امروز-DehganImrooz

مقدمه

     درهرجامعه متخصصین، محققین ومولدین محصولات زراعتی وظیفه دارند تا بصورت متداوم برای مردم خود مواد غذائی تولید نمایند که ازلحاظ کمی وکیفی جوابده تقاضای روزافزون مردم باشد وهم مواد خام را به فابریکات تولید نمایند تا چرخش ماشین آلات فابریکات که درحقیقت چرخش ماشین اقتصادی یک مملکت است، متوقف نگردد.

درهرکجای دنیا، دهقان به این امید تخم نباتات مزروعی (Crops) راتولید میکند وزحمت کاشت آنرا متحمل میشود که ازهردانه آن بیشترازیک دانه بردارد وانتظاردارد که ازهردانه ای که درخاک قرارمی دهد، نبات سالم وقوی تولید شود. درگذشته نیز همین تولید تخم بود که بنیاد زراعت وتمدن های بعدی را به وجود آورد وهم اکنون نیز، نقش حساس وتعین کننده دراقتصاد، تغذیه وزنده گی انسانها دارد که مهم ترین نقش آن استفاده آن به عنوان مواد غذائی است.
به همین دلیل سالهاست که دردنیا ضمن تلاش درجهت تولید تخم های خوب واصلاح شده، بررسی، آزمایش وکنترول تخم های بذری نیزمعمول گردیده است ودستگاه های مشخص پس ازکنترول تخم، سلامتی و مرغوبیت آنرا تصدیق می نمایند تا دهاقین بتوانند با اعتماد و اطمینان به تخم مرغوب ومورد نظرخود دست رسی داشته باشند. دانشجویان عزیز! چنانچه شما ازلابلای دروس صنوف گذشته به این نکته پی برده اید که تولید محصول باکیفیت وکافی بدون موجودیت یک سلسله معلومات تخصصی وعوامل تولید، مشکل وحتی ناممکن است. برای رسیدن به این هدف، درپهلوی دیگرعوامل تولید، داشتن تخم خوب (Good Seed) واصلاح شده (Improved Varieties) ضروری بوده که درعدم موجودیت آن نتنهاکه هدف فوق برآورده نمیشود، بلکه مصارف تولید(Agriculture Inputs) هدرخواهد رفت. این نکته روشن است که کیفیت تخم تابع روش های است که درهنگام تولید، پروسس وذخیره مورد استفاده قرارمی گیرند. بنابراین، بلند بردن کیفیت تخم های بذری عامل عمدهء ازدیاد حاصل در فی واحد زمین محسوب میگردد که توجه علما را به خود جلب نموده است. تخم اساس تولید محصولات زراعتی است ونقش آن درانتقال خواص ارثی غیرقابل انکار است. بدون استفاده ازتخم خوب حتی با مصرف گزاف نیزنمیتوان محصول زیاد تولید کرد. وهرگاه تخم باکیفیت وخوب دراختیار داشته باشیم، در آنصورت بامصرف کم هم میتوانیم حاصل قناعت بخش بدست آوریم.  آن نباتاتی که از تخم های صدمه دیده تولید می شوند دارای رشد کم بوده و تخم تولید شده توسط این نباتات دارای قدرت زنده ماندن (Viability)  پائین میباشند. البته استفاده از روشهای نامناسب در برداشت و خشک کردن هم اثر زیادی بالای قدرت زنده ماندن که به مرور زمان قدرت جوانه زنی (Germination) نبات را صدمه میرساندکه درنتیجه سبب تولید انبوه نباتات ناقص درمزرعه میشود. در حقیقت این نوع نباتات ناقص مانند گیاهان هرزه به اثر جذب آب، مواد غذائی و نور سبب تقلیل در حاصل نباتات اصلی گردیده و کنترول آن ها کار بسیار مشکل است.  اثرات منفی این نوع نباتات ناقص حتی نسبت به گیاهان هرزه هم زیاد تر است ونظربه یک تحقیق، به مقدار20الی 50 فیصد محصول اصلی را کاهش می دهند. علم تخم شامل مطالعهء تمام مواردی میشود که ازمرحلهء تولید شروع الا رساندن آن به استفاده کننده محصول ادامه می یابد وهدف نهائی آن تولید تخم باکیفیت واصلاح شده است که تولید تخم بذری یک بخش عمده علم تخم (Seed science) است.  درهنگام تهیه و آماده کردن تخم یک رابطه بین محقق و دهقان بر قرار میگردد که آنرا (Seed Chain) میگویند، این رابطه شامل یک سلسله فعالیت ها مانند: تولید(Production)، پروسس(Process)، ذخیره(Storage)، بازاریابی(Marketing)وتوزیع(Distribution) میباشد  که وظیفه محقق نظارت برفعالیت های تولیدی است. که تهیه کردن تخم های باکیفیت و ورایتی(Variety)های مطمئن برای دهاقین در وقت مناسب و با قیمت مناسب مربوط به هم آهنگی(Co-ordination)، تنظیم(Management) ونظارت (Monitoring) فعالیت های فوق الذکر است(شکل 1).       شکل (1): دوران تولید تخم   تخم (Seed)     زمانیکه تخم رااز لحاظ بوتانیکی وزراعتی مطالعه کنیم، دراین صورت به دوتعریف متفاوت برمیخوریم که یکی آن تعریف تخم ازلحاظ زراعتی ودیگرآن ازلحاظ بوتانیکی (Botany) ویاعلم نباتات است. 1- درزراعت، هرقسمت یا هرعضو ازنبات که بعد ازکاشت بتواند نبات مشابه خود را بوجود آورد، بنام تخم یاد می شود.  بنا براین تعریف، تخم میتواند که به شکل غده ها، ریشه ها، ساقه ها، برگ ها، یک حجره ویا دانه نبات ( که جنین رادربردارد)، باشد.  این قسمت ها یا اعضارا بنام مواد بذری (Seed / Planting material) یاد می کنند. 2- ولی در بوتانی (Botany) ، تخم (Seed) عبارت از تخمه (Ovule) القاح شده، انکشاف یافته و رسیده میباشدکه ازلحاظ مورفولوژی مشتمل برجنین یا نطفه(Embryo)، ذخیره گاه مواد غذائی (Endosperm) و پوست تخم (Hull/ Seed coat/ Testa)  میباشد که پوست ازحجرات اپی درم (Epidermis) ساخته شده است. تخم هاتا حدی خواص نباتات مادری خود را دارا میباشند، بناء  کمیت و کیفیت(Quantity & Quality) حاصل بدست آمده تاحد زیاد به تخم های بذری تعلق دارد. نقش کیفیت تخم اززمانه های قدیم معلوم بوده است، اما علما ی زراعت اندکی بیشترازصد سال قبل زمانی که تجارب بالای تخم های بذری انکشاف یافت، به این موضوع توجه زیاد مبذول داشتند. آنهااین مطالعات خود را درچوکات یک علم درآورده ونام آنرا علم تخم(Seed Science)  گذاشتند. علم تخم(Seed science)   عبارت از علمی است که از حیات و انکشاف تخم ها، رابطه آنها با عوامل محیطی، روش های پرورش وتولید تخم های با کیفیت و طریقه های آماه کردن تخم های بذری برای کشت، بحث نموده و هم چنان روش های تعیین کیفیت تخم های بذری را درلابراتوارها مورد مطالعه قرار میدهد.     درنهایت، هدف از بحث بالای تولید تخم، بدست آوردن تخم مطلوب برای بذر (زراعت) و تولید مواد غدائی کافی برای رفع نیازمندی جامعه بشری است. ازجملهء این همه موارد ذکرشده، دراینجان ما صرفأ تولید تخم های بذری وموضوعات مربوط به آن را مورد بحث ومطالعه قرارمیدهیم.   تولید تخم اصلاح شده وباکیفیت Production of Improved & Quality Seed      دهاقین بصورت عنعنه وی ازقرن های متمادی به این سو، تخم های انواع دست داشته خود را از یکسال به سال دیگر انتخاب و حفظ نموده ویا تخم های مورد پسند خود را بین هم تبادله می کنند. این پروسه انتخاب وتبادله منتج به تهیه ورایتی های مقاوم محلی که نمونه های بر جسته و قابل اعتماد میباشند میگردد. برجستگی ها و مفیدیت های این تخم ها معمولا در بین اجتماع از یک دهقان به دهقان دیگر پخش میشود. روش دیگربدست آوردن تخم های بذری مطلوب، تحقیقات روی نسل گیری((Hybridization  نباتات است. اصلاح و انکشاف ورایتی ها(Improvement of Varieties) که ظرفیت حاصل دهی و کیفیت محصول را بلند میبرد، در ترقی وپیشرفت صنعت تخم(Seed Industry)، ( تولید، پروسس، ذخیره و مارکیتنگ) نقش بسزا دارد.   معیارات برای تولید تخم اصلاح شده وباکیفیت I- معیارهای که درمزرعه باید درنظرگرفته شوند 1-                زمینی که به منظور تولید تخم اصلاح شده وباکیفیت مورد استفاده قرار می گیرد (بسته به نوع نبات وصنوف تخم) باید حد اقل یک الی پنج سال درآن تخم های مورد استفاده کاشت نشده باشد. 2-                تجهیزات، وسایل، امکانات، اب وغیره جهت کاشت در مزرعه فراهم باشد. 3-                محل کاشت درجائی واقع شده باشد که دست رسی به آن اسان باشد که بتوان درهرزمان  برای کنترول وبازرسی به راحتی به آنجا رسید. 4-                جدائی یا (Isolation) بین ورایتی های همسان( بسته به نوع نبات وصنوف تخم) باید رعایت شود. این فاصله برای نباتات دارای گرده افشانی غیرخودی(Cross Pollinated Plants) از50 مترشروع الی1500 مترباید رعایت شود. ولی این فاصله برای نباتات با گرده افشانی خودی(Self Pollinated Plants) به اندازهء یک راهرو که عرض آن 3 مترباشد، کافی است.   II- معیار های که درمورد تخم باید درنظرگرفته شوند. 1-  نام ورایتی که جهت تولید تخم ازآن استفاده میشود باید واضح وازطرف وزارت زراعت ویا کدام مرجع معتبر دیگرتأیید شده باشد. 2-  منشأ تخم ومراحل انتخاب آن مشخص باشد. 3-  خصوصیات مورفولوژیکی وفزیولوژیکی وسایر خصوصیات که تخم وبته آنرا ازسایر ورایتی ها متمایزسازد. 4-  خصوصیات ظاهری آن معلوم باشد، ازقبیل هم شکل بودن، جسامت مناسب داشتن، خالص بودن، قدرت جوانه زنی خوب داشتن ومقاوم بودن درمقابل امراض وآفات. 5-  محل توافق آن باید معلوم باشد. 6-  صنف تخم باید معلوم باشد.     طبقه بندی نباتات از لحاظ گرده افشانی و القاح 1-  خود گرده افشان ها(Self Polination)که توسط گرده خود القاح می گردند. 2-  دگرگرد افشان ها(Cross Polination)که توسط گرده بیگانه القاح می گردند. 3-  گرده افشانی باز(Open Polination)که توسط هردو(گرده خود وبیگانه) القاح می گردند نباتات دگرگرده افشان که دارای 50 درصد ویابیشتر، دگر گرده افشانی می باشند عبارتند از، زردک، پیاز، کدو، بادرنگ، تربوز، رشقه، شبدرسرخ وشیرین، پالک، لبلبو، کرم، جودر، جواری، باجره، ارزن وغیره. ازجمع میوه ها الو، چهارمغز، بادام، سیب، خرما، انجیر، انگور وغیره. نباتات خود گرده افشان عبارتند از گندم، جو، برنج، یولاف، سایبین، لوبیا، نخود، بادام زمینی، باقلی، متر،  وغیره. نباتات با گرده افشانی بازعبارتند از، نسک، کنجد، افتاب پرست وغیره.   فاصلهء مزرعهء(Isolation) بعضی از نباتات مزروعی: فاصلهء مزرعه برای گندم ، جو، یولاف، برنج وتریتیکلی به اندازه 3 مترکفایت می کند، این فاصله ممکن است بدون کاشت بوده ویا اینکه نباتات دیگردرآن بذرشده باشد. ولی فاصلهء مزرعه برای جودر باید حداقل 400 متربوده، برای جواری 200 متر، باجره 300 الی 450 متر، لوبیا، بادام زمینی وسایبین 5متر،  شبدر140 متر،  بادنجان رومی 100 متر، مرچ 100 متر باید رعایت شود.  چنانچه از انکشاف تخم دان(Ovary) میوه تولید می شود واز انکشاف تخمه(Ovule) تخم بوجود می آید. دیوارتخمدان نباتات نهان دانه گان(Angiosperms) ازسه لایه یا طبقه تشکیل یافته است که عبارتند ازExocarp)، Mesocarp و(Endocarp که میوه های مختلف از نموی نسبی هریک از این طبقات بوجود می ایند. صنوف تخم (Seed Classes) معمولأ چهارصنف تخم وجود دارد که عبارتند از. 1-    تخمی نسلی (Breeder/Nuclues Seed): این تخم برای تولید نسل جدید انتخاب وبذرمی گردد که بنیان دیگرتخم ها را می گذارد. واین تخم ازلحاظ ورایتی خالص می باشد. 2-    تخم پری بیسک(Pre-Basic Seed): این تخم اولین نسل تخم های نسلگیری شده می باشد. 3-    تخم اساسی یا ثبت شده(Basic/Registered Seed): این تخم نسل تخم های پری بیسک است. 4-    تخم تصدیق شده(Certifid Seed): این تخم نسل تخم های ثبت شده است. این تخم ها دارای کیفیت عالی بوده که درنتیجه حاصل متوقعه را تولید می کند.   تکثیر نباتات Plants Reproduction     تولید مثل نباتات ادامه حیات انواع نباتات است و این پروسه بشکل زوجی و غیر زوجی تکوین و ادامه میابد. تولید مثل به صورت جنسی (Sexual) و غیر جنسی(Asexual) صورت می گیرد. I- تکثر زوجی (Sexual Reproduction):     در این طریقه نباتات توسط تخم تکثیر میگردند وچنانچه میدانیم که تخم از اثر یک جا شدن یا القاح (Fertilization) حجرات جنسی(Gametes) یعنی تخمه(Ovum) و  اسپرم (Sperm) که منجر به تشکیل زایگوت (Zygote) میگردد. که این مرحله یکجا شدن را (Gametogenesis) میگویند، زایگوت بعد از رشد به یک تخم یا (Ovule) پخته شده تبدیل میشود. شکل(2).   انواع تشکیل گل (Types of floral production):     تکثر زوجی نخست با تشکیل گل آغاز میابدوتولید گل، میوه وتخم یک مرحله تشدیدی مصرف انرژی است. اکثریت نباتات قبل از تشکیل گل، اعضای نامیه یا ساختمان های نموئی خود را تکمیل مینمایند. این مرحله نموئی یا انکشاف اعضای نامیه را بنام مرحله جوانی یا (Juvenile stage) یاد میکنند . وقتیکه نبات اعضای نامیه خود را تکمیل نمود در برابرتنظیم کننده ها(Regulators) یا عوامل تشویق کننده های تشکیل گل مانند، روشنی، درجه حرارت مواجه میشوند. انساج مرستیم (Meristem) نموئی به انساج (Meristem) تکثیری تغییر میابند. خوشبختانه این پروسه  طوری طبیعی و همزمان تنظیم میگردد. هر گاه اعضای گلی همه همزمان ظاهر نگردند تکثر زوجی در نباتات به مشکلات مواجه میشود. مثلا: هر گاه در جواری گل مذکر یا (Tassel) و گل مونث یا (Silk) همزمان ظاهر نگردند عملیه که ما آن را جفت گیری یا(Nicking) یا دمینائیم ، امکان پزیر نخواهد بود. الف   ب                               شکل(2). الف ،اعضای تکثری موئنث . ب، دوران حیات نبات. همچنان نباتات به اساس  دوران زندگی(Life cycle)   به سه گروپ تقسیم میشوند وگل آوری شان مطابق به شرایط محیطی و زمان از همدیگر متفاوت اند.  ازاین لحاظ بصورت عموم سه نوع گل آوری یا(Floral Production) را دیده میتوانیم. 1) نباتات یکساله(Annual Plants): این نوع نباتات در یک فصل نموئی تولید گل ومیوه میکنند و خشک میشوند. مثلأ: جواری((Maize/Corn، سایبین(Soybean)، لوبیا (Bean/ Green bean)، ماش (Vetch)، باجره(Sorghum spp)  ، برنج(Oryza spp / Rice) ، یولاف (Oat) و غیره. 2) نباتات دوساله (Biennial plants): این نوع نباتات اکثرأ برای دو فصل نموئی زنده اند ودر فصل نموئی اول نموی بدنی خود را تکمیل نموده و در فصل نموئی دوم تولید گل میکنند. مثلأ : زردک ، لبلبو ، کرم ، پیاز وغیره. 3)نباتات چندین ساله (Perennial plants): این نوع نباتات بعد از تکمیل مرحله جوانی (Juvenile Stage) هر ساله تولید برگ ، گل وتخم مینمایند. مثلأ : بسیاری از نباتات علوفه ای (Forages) مانند: رشقه، گراس های چندین ساله، درختان میوه ئی مختلف(Fruit Bearing Trees) وغیره. درتمام این سه نوع نباتات روشنی و حرارت در ترغیب وتشویق گل آوری نباتات تاثیر بارزدارد. تمام نباتات یکساله در برابر شدت و مدت تابش نور (Photoperiod) عکس العمل نشان میدهند. ازاین لحاظ هم نباتات به سه گروپ تقسیم می شوند که عبارتند از. 1-  نباتات روز طویل( Long day plants): این نباتات درنقاط مرتفع موجود میباشند که جهت گل آوری به روزهای طویل تراز14 ساعت ضرورت دارند. مانند: گندم، جو، یولاف وغیره.  2- نباتات روز کوتاه(Short day plants): این نباتات درارتفاعات پائین تروجود دارند وجهت تولید گل به روزهای کوتاه تراز10 ساعت ضرورت دارند. مانند: سایبین، جواری، تنباکو وغیره. 3- نباتات روزبی تفاوت (Day neutral plants): این نباتات درمقابل افزایش ویا کاهش طول روز(ازشکل معمول آن که 10 الی 12 ساعت را دربر می گیرد) بی تفاوت اند وگل آوری آنها معمولأ تابع درجه حرارت محیط میباشد.  بسیاری از نباتات چندین ساله، دوساله و یکسالهء تیرماهی،  زمانی گل تولید می کنند که درایام زمستان به حرارت سرد طولانی مواجه شوند. که این پدیده را بنام (Vernalization) یا انگیزش کلی یا ((Floral induction یاد می کنند. که دراین حلت انساج مرستیم بدنی(Somatic meristem) بعد ازمواجه شدن به هوای سرد، تحریک شده وگل تولید میشود.     درجه حرارت سرد انساج مرستیم بدنی را برای انکشاف به پندک گلی یا مرستیم تکثری(Reproductive Meristem)، تشویق و ترغیب میکند. این تفاوت حساسیت گل اوری در برابر محیط و ماحول برای تولید تخم دورگه(Hybrid seed) نیز قابل استفاده است. مثلأ : با تغییر دادن وقت کشت انواع(Species) ویا کلتیوارهای(Cultivars)  که زود تر گل میکنند و انواع که دیر تر گل میکنند، آنها را طوری میتوان تنظیم کرد که درعین وقت گل کنند، تاعمل القاح صورت گیرد. طوری که آن نوعی یاکلتواری که دیر تر گل میکند وقت  تر کشت گردد و برعکس نوعی که زود تر گل میکند دیر تر کشت گردد. باتغییر دادن وقت کشت زمینه گل کردن را در عین زمان مهیا کرده میتوانیم بر علاوه دست زدن به طول روز و تغییر در حالات و تغذیه نباتات در گل خانه ها زمینه گل کردن همزمان بعضی انواع را میسر میسازد. درجه حرارت سرد اکثرأ گل کردن را به تعویق می اندازد و درجه حرارت گرم ترگل کردن را تسریع میبخشد. هم چنان کثرت تعداد نباتات در فی واحد زمین بالای گل کردن تاثیر خود را دارد، در صورت کم بودن تعداد در فی واحد زمین، گل کردن به تعویق افتیده و نباتات به تولید (Tiller) یا شاخه و پنجه میپردازند. همچنان نباتات به اساس نحوه تشکیل گل ازهم دیگر متفاوت اند . مثلآ: بعضی انواع نباتات، مرحله انکشافی و نموی بدنی خود را تازمانی ادامه میدهند که تمام شرایط تشکیل گل کاملأ آماده گردند. وبعدأمرستیم نموئی(Vegetative Meristem) به مرستیم تکثیری(Flowering Meristem) تبدیل شده وهمزمان گل تولید میگرد، وبعدأ تخم تولید شده وپخته میشود. دراین نوع نباتات نموی بدنی به حد اقل رسیده یا توقف میکند. این نوع نباتات را بنام نباتات معین یا (Determinate Plants) یاد میکنند.     برعکس در بعضی انواع نباتات، انساج مرستیم فوقانی یا (Apical Meristeme) به نموی بدنی خود ادامه داده که یک قسمت آن به نسج نموئی(Vegetative Meristeme) انکشاف نموده ویک قسمت انساج به انساج تکثیری(Reproduictive Meristeme) تبدیل شده و گل تولید میکند. در این نوع نباتات هم نموی بدنی و هم تولید گل همزمان ادامه میابد این نوع نباتات را بنام غیر معین یا ( Indeterminate plants) یا د میکنند. این نوع نباتات در تولید تخم با کیفیت بعضی مشکلات را ایجاد مینمایند، اگرهمزمان ازیکسوگل تولید میشود وازجانبی هم تخم پخته میشود که این عملیه پی در پی در مدت زمان بیشتر صورت میگیرد. این پروسه در تولید تخم های همشکل یا (Uniform) و تخم پخته ورسیده، مشکلات را ایجاد میکند وکیفیت خوب تخم را پائین میاورد.             در دایا گرام ذیل مراحل مختلفه تولید تخم  در نباتات یکساله وچندین ساله نشانداده شده است.                             شکل(3): دوران حیات تخم نباتات انواع گل Types of flower در حقیقت یک گل متشکل از چهار قسمت است وآنها قرار ذیل اند. 1)  گلبرگها یا(Petal ) که مجموع آنها را جام گل یا (Corolla |) مینامند. 2)  کاسبرگها یا(Sepal) که برگهای محافظه وی وسبز بوده و مجموعه آن هارا بنام کاسه گل یا (calyx) یاد میکنند. 3)  آله تذکیر یا پرچم (Stamen)، (متشکل از AntherوFilamentاست). آله تأنیث یا ماده گی( Pistils)، (متشکل ازStigma،Style و Ovary است).       هر گاه هر چهار عضو فوق الذکر بالای یک گل قرار داشته باشد آن گل بنام گل مکمل یا (Complete-Flower) و هر گاه یکی از این چهار عضو را نداشته باشد یک گل نامکمل یا (Incomplete Flower) گفته میشود. ازگلهای کامل میتوان از گل پنبه ،غر، تنباکو، کرم، کچالو، سایبین، شبدرسرخ، شبدرسفید، رشقه  وماش یاد آوری کرد. این ها دومشیمه بوده دارای شکل مکمل گلی اند.                           شکل (4). اجزای گلی یک گل مکمل را نشان می دهد        ازجمله نباتاتی که دارای گلهای ناقص اندمیتوان ازگراسها، مانند :جواری، باجره، گندم، جو، یولاف و برنج نام برد. این ها یک مشیمه بوده ویکی ازاجزای گلی را ندارند.     هر گاه گل ها هر دو عضو تکثری یا زایشی مونث و مذکر (Stamen & Pistil) را داشته باشند بنام گل کامل ( Perfect-flower) یا د گردیده و هر گاه یکی از اعضای تکثری را نداشته باشد بنام گل نا قص(Imperfect- flower) یاد میشود. گلهای که فقط دارای پرچم اند، بنام گل نریا (Staminate flower) یاد شده و آن گلهای که صرف دارای ماده گی اند،ُ بنام گل ماده یا (Pistillate flower) یاد میشوند. شکل (4)   شکل (5): گلهای نر وکامل. برعلاوه بعضی ازنباتات اعضای تکثری مونث ومذکررا بالای عین نبات درگلهای جداگانه تولید میکنندکه بنام نباتات یک پایه یا (Monoecious Plants) یاد شده مانند: جواری، کدو، بادرنگ وغیره. هرگاه گلهای مذکرومونث درعین نوع بالای دونبات جدا گانه وجود داشته باشد، این نباتات بنام نباتات دوپایه یا(Dioecious Plants) یاد میگردند ، مانند:خرما، پسته، مارچوبه، وغیره.   II- تکثر غیر زوجی (Asexual Reproduction):     تکثیرغیرزوجی عبارت از تولید یک نبات از یک حجره(Cell)، نسج(Tissue) ویا یک عضو یا اعضای یک نبات است. به همین خاطر این نوع تکثیر را(Vegetative propagation) میگویند. تکثیرغیرزوجی درنباتات بصورت طبیعی ومصنوعی انجام می پذیرد. چون درآن تقسیمات مستقیم حجرات(Mitosis)، نقش داشته، بنابرآن تمام نباتات حاصله دارای ساختمان ژنتیکی مشابه میباشند. تمام نباتاتی که ازاین طریق بدست می آیند، بنام کلون (Clone) یاد میشود. این طریقه تکثیر برای نباتات که قادربه تولید مثل به شکل زوجی نیسیتند، بسیاردارای اهمیت است. تکثیرغیرزوجی بصورت عموم توسط روش های ذیل صورت می گیرد. 1-  قلمه کردن(Cutting):  که شامل قلمه ریشه، ساقه، برگ می باشد. 2-  پیوندکردن(Grafting): که شامل پندک پیوند(Budding)، شاخچه پیوند (Grafting) وغیره می شود. 3-  تقسیم(Division): که با استفاده از ساقه خزنده(Runner/ Stolon)، ساقه زیرزمینی Rhizomes)) غده (Tuber)، ریشه های گوشتی(Swollen roots) وکورم(Corm) صورت می گیرد. 4-  خوابانیدن((Layering: شامل خوابانیدن انتهائی(Tip Layering)، مارپیچی (Compound layering)، تپه ای(Mound (stool) layering)، وهوائی (Air layering)میباشد. 5-  جداسازی(Separation): که با استفاده ازپیازوسیر(Gladiolas، Bulb) وسکرها (suckers) صورت مي گیرد.   برعلاوه اشکال فوق درتکثیرغیرزوجی، بعضی ازنباتات بدون آنکه مراحل (Gametogenesis) وتلقیح (Fertilization) درآنها به صورت کامل صورت گیرد وجنین یا (Embryo) ازاثرتلقیح بوجود آید، جنین وتخم ازاثرتقسیم مستقیم (Mitosis) حجرات (Diploid) تولید میشود. كه ممكن است اين حجره يكي ازحجرات مادری (Megaspore) ويا يكي ازحجرات جسمی(Somatic Cells) نبات مادری باشد. بنابراین، این نوع تولید تخم درحقیقت یک نوع تکثیرغیرزوجی بوده که بنام(Apomixis) یاد میشود. تخم تولید شده به این طریقه را تخم غیرزوجی(Apomictic Seed) یاد می کنند. این تخم حاصله ازلحاظ جنتیکی کاملأ شبیه به نبات مادری می باشند. این طرزتکثر، به چهارمیکانیزم صورت می گیرد که ذیلأ تذکرمیرود. 1-    Apospory 2-    Diplospory 3-    Adventitious Embryony 4-    Parthenogenesis/ Parthenocarpy 1-  درمیکانیزم اپوسپوری دریک کیسه جنین((Embryo Sac همزمان دوعملیه انجام میابد. یکی آن طوری است که تخمه به صورت عادی تقسیمات مایوسس (Meiosis) را متقبل شده وزایگوت تشکیل میشود، ولی قبل ازآنکه زایگوت به پخته گی برسد ازبین میرود.  درعین زمان موازی به این، عملیه دیگرطوری صورت می گیرد که جنین(Embryo) وذخیره گاه مواد غذائی آن(Endosperm) ازحجرات جدارکیسه جنین تولید می شود. 2-  درمیکانیزم دپلوسپوری، حجره مادری (Megaspore) بدون آنکه عملیه مایوسس(Meiosis) را دنبال کند، مستقیمأ توسط انقسام مایتوسس(Mitosis) به دوحجره (Diploid) تقسیم شده وبه جنین وذخیره گاه مواد غذائی آن انکشاف پیدا می کنند. گرده دراین حالت صرفأ منحیث یک محرک عمل کرده، درحالیکه ذخیره گاه مواد غذائی(Endosperm) ازاثرتلقیح اسپرم(Sperm) با حجرات قطبی تخم دان(Polar nuclei) تولید میشود. 3-  درمیکانیزم شماره سوم، زایگوت ازیک حجره دیوارتخم دان ویا تخمه مستقیمأ بدون تشکیل  کیسه جنین ساخته میشود، واین زایگوت به جنین انکشاف پیدا می کند. این میکانیزم در خانواده مرکبات(Citruses) معمول است. 4-  درشکل بکرزائی، حجره مادری به یک جنین (Haploid) انکشاف کرده وتخم تولید میشود که این تخم عقیم(Sterile) میباشد، این میکانیزم به صورت تصادفی دربین بعضی از نباتات مانند جواری وپخته اتفاق می افتد. ولی دربین انواع خاص گراس ها(Grasses)مانند: (Kentucky) عمومیت دارد. دراین نوع تکثر، گرده افشانی صورت گرفته ولی القاح صورت نمیگیرد مفیدیت اپومکسس این است که تخم بدون عاملین امراض ویروسی تولید میشود درحالی که هیچ گونه تغیردرخواص ارثی آن (Genotype) آن وارد نمی شود. ونقص آن این است که هیچ گونه تغیرمطلوبه بالای آن وارد شده نمی تواند به جز اینکه (Mutation) درآن صورت گیرد. تکثر غیرزوجی(Vegetative propagation/Apomixis) به بسیاری نسل های بعدی  ادامه نسل رادر نباتات بیمه مینماید که در آنها تکثر زوجی صورت نمیگیرد. ولی نواقص آن این است که  میکانیزم تولید همیشه یکنواخت(Homogeneity)است.     در این گونه تکثیرهیچ گونه تغییری در قطب جین های اعقاب آن جهت توافق به یک محل یا محیط دیگر وارد شده نمی تواند. علاوه بر آن از نقطه نظر عملی تکثر غیر زوجی به مقایسه تکثر ذریعه تخم دارای مشکلات چون ذخیره، انتقال و کشت میباشد ، مانند در کشت نیشکرو کچالو.    اعضای تکثیر غیر جنسی نباتات(Vegetative parts for crop production) :     تعداد زیادی از نباتات هستند که به وسیله اعضای نامیه(Vegetative parts) تکثیر میشوند . در این حالت اعضای نامیه به صورت قطعه ای از نبات ، ویا نبات کامل هستند که از نبات مادری جدا میگردند. این نسل جدید که از نبات مادری جدا می گردد دارای تمام خواص ارثی مادری خود است که آنرا(Clone) می گویند. این نوع تکثیر در بخش باغداری و جنگل داری استفاده میشود. این اعضای نامیه شامل، غده (Tuber)، مانند کچالو، رایزوم (Rhizome)، مانند مارچوبه (رایزوم ها ساقه های زیر زمینی خزنده اند که روی آنها را فلس ها پوشانیده است)، ریشه ها (Roots) مانند:زردک، کورم(Corm) مانند: زعفران، پیاز(bulbs) مانند: پیاز معمولی، سیر(gladiolas) مانند سیرمعمولی و سیربعضی از نباتات زینتی مانند لاله، ستولون (stolen)، مانند توت زمینی (Stolon ساقه های خزنده رو زمینی بندک دار(nod) است که از هر بندک یک نبات جدید تشکیل میگردد). ساقه های هوائی (Stems)، که یک قطعه از ساقه را قطع کرده و به عمق مناسب غرص میکنند(Cutting)، این نوع تکثیردر نباتات زینتی، انگو، نیشکر، انار وغیره صورت میگیرد. ویاروبی (Layering) میکنند مانند: سیب تاک وغیره. از معروف ترین نباتات که از آنها کلون به دست میآورند میتوان ازکچالو، توت زمینی، مارچوبه ، سیر و اغلب نباتات درختي(Trees) و زینتی(Ornamental Plants) نام برد. این اعضای نامیه از لحاظ اگرونومیکی یا زراعتی منحیث تخم تلقی شده چون قادربه تولید نبات همسان خود هستند شکل(6) و(7). برای تکثیر غیرزوجی و استفاده از اعضای نامیه همه روزه تکنولوژی جدید معرفی میشود که از آنجمله میتوان از کشت نسجی یا (tissue culture) نام برد.           الف                                                                                        ب               شکل(6) الف: (Rhizome)، ب:(Stolon)   الف                 ب                   ج                           د                                    د                                                                         و           شكل(7) ، الف : ریشه، ب: دانه، ج: کورم، د: رایزوم، و: ساقه   کشت نسجی یا Tissue culture     که بنام (Micro culture) نیزیاد میشود وعبارت از پیشرفتهای جدیددر زراعت برای تولید نباتات مختلف از جمله تنباکو، زردک، کچالو، گندم، نیشکر یولاف وغیزه.     به طورنمونه کشت نسجی کچالورا مطالعه میکنیم. در این طریقه یک طبقه بسیار نازک  از حجرات مرستماتیک(Meristematic) تحت مکرسکوپ جدا گردیده بعدازضدعفونی نمودن در لابراتوار های مجهز در داخل وسط های زرعیه(Media) بالای مواد غذائی که معمولأ چند نمک معدنی، اوکسیجن، یک منبع کاربن (معمولأ کاربوهایدریت ها ) و هورمون های نباتی مانند (Auxin)و(Cytokinins) بوده، زیر حرارت 20 – 25 درجه سانتی گرادوزیرنورکشت میگردد تا کالوس (Callus) تهیه گردد. واین کالوس باید هر دو الی هشت هفته بعد بالای مواد غذائی جدید انتقال داده شود. بعدآ کالوس را در  تست تیوب ها (Test tubes) پرورش میدهند ابتدا این کالوس تیوبر های را تولید میکند که قطر آنها (10mm) بیش نبوده و بنام (Micro- tuber)نامیده میشوند. بعدأ همین مایکرو تیوبر ها در وسایل بزرگتر کشت شده و تیوبرهای را تشکیل میدهند که بنام(Mini tuber) یاد میگردد که قطرآنها 2الی3 سانتیمتر می باشد. همین مینی تیوبرها را در گلخانه های بزرگ تحت مراقبت جدی کشت میکنند که مقدار تولید آنها 117 مرتبه بیشتر از تیوبر های کچالوی عادی است که در مزرعه تولید میشود. شکل(8).     یک برتری این طریقه این است که در مدت زمان کم یعنی 15 روز تیوبر ها در تست تیوب ها میرسند و در یک وقت کم میتوان کچالوی تخمی را به مقدار بیشتر تولید کرد. ازاین روش کشت میتوان تخم بذری عاری از مرض، مقاوم به مرض، مقاوم به خشکی، مقاوم به شوری  را تهیه نمود.         شکل(8). مراحل کشت نسجی مرچ دلمه.             کیفیت تخم بذری The Seed Quality     کیفیت تخم های بذری را از سه جهت مورد مطالعه قرار میدهیم.  I.کیفیت بذری تخم ها (Sowing Quality): II.کیفیت ورایتی تخم ها  (Varietal Quality): III.کیفیت حاصلدهی تخم ها (Fertile Quality):   الف: کیفیت بذری تخم ها ((Sowing Quality: عبارت از مجموعه خواص تخم بذری است که اندازه مفیدیت آنها را برای کشت یا بذر نشان میدهد. این خواص عبارتند از: خالص بودن تخم بذری، قابلیت جوانه زدن، انرژی جوانه زدن یاقوه نامیه  قابلیت زنده ماندن تخم هایا قدرت حیاتی(Viability)، وزن مناسب هزاردانه تخم، سلامتی تخم ها، رطوبت دانه ها و تصاوی سایز و جسامت دانه است. ازجمله خواص متذکره عمده ترین آنها خالص بودن تخم بذری (Seed purity)، سلامتی تخم(Seed Health) وقابلیت جوانه زدن تخم  (Seed Germination) است. 1)  خالص بودن تخم ها (Seed Purity): منظور از خالص بودن این است که تخم های بذری عاری از هر گونه ناپاکی، همچنان عاری از دانه ها ی شکسته، چملک، جوانه زده باشد تخم بذری نباتات از نگاه خالص بودن و قدرت جوانه زدن به چند صنف یا کتگوری تقسیم میشوند. حد اعظمی مواد اضافی (ناپاکی) تخم های درجه اول (%1) و از درجه دوم (%3 – 5ر1) مجاز شمرده میشود. تخم گیاهان هرزه و سایر نباتات زراعتی به چند عدد محدود مجاز است. بطور مثال در یک کیلو گرام تخم درجه  اول حد اعظمی از5 عدد تخم گیاهان هرزه بیشترموجود نباشد. موجودیت تخم گیاهان هرزه زهری در تخم بذری بکلی مجازنیست.   2)  صحت مند بودن تخم های بذری(Seed Health): تخم های بذری بایدعاری ازهرگونه عاملین امراض، حشرات، کنه ها وکپسول های نیماتودی باشد ودرمقابل امراض وحشرات مقاومت داشته ویا اینکه تداوی (Treatment) شده باشد.   3)  قدرت جوانه زنی تخم (Seed Germination Capacity): این شاخص قدرت جوانه زدن تخم ها و تشکیل جوانه های سالم را نشان میدهد که باعث بمیان آمدن نباتات سالم و پرمحصول در مزرعه گردد. قدرت یا فیصدی جوانه زدن تخم درجه اول غله جات از %98   واز درجه دوم %95 واز درجه سوم از %90 کمتر نباشد.   ب: کیفیت ورایتی (Varietal Quality): هدف از کیفیت ورایتی خالص بودن یک ورایتی میباشد(تخم دیگر ورایتی ها در آن وجود نداشته باشد) طبق نورم و ستندرد بین المللی خالص بودن ورایتی های تخم گندم کمتر از %95 نباشد به هر اندازه که کیفیت خالص بودن ورایتی ها بلند باشد به همان اندازه قدرت یا کیفیت وکمیت حاصل دهی آن  بلند میرود.   ج: کیفیت حاصلدهی (Fertile Quality): عبارت از خواص تخم است که در شرایط مشخص ومعین محیطی به اندازه متوقعه حاصل میدهد. این خواص تابع خواص ارثی و شرایط پرورش نباتات(شرایط محیطی) میباشد. شرایط جمع آوری و دیگر عملیات زراعتی و در نهایت ذخیره کردن تخم ها بالای کیفیت حاصلدهی تاثیردارد. برای فهمیدن وتثبیت خواص حاصل دهی تخم ها که دارای کیفیت های مختلف اند تجارب مختلف انجام میشود.     برای درک درست قدرت حاصلدهی تخم بایدازروشهای دقیق ومناسب درزمان کشت، پرورش وبرداشت نباتات استفاده صورت گیرد تا یک ورایتی مطمئن بدست اید. چنانچه تولید تخم های با کیفیت حاصلدهی بهترتابع خواص ارثی نبات وشرایط محیطی آن است، بنا براین، دراین جا ما شرایط محیطی را مورد مطالعه قرار می دهیم.   شرایط ایکالوژیکی تولید تخم بذری بلند کیفیت یا  (Ecological Condition for High- Quality Seed Production): شرایط ایکالوژیکی که تابع موقعیت جغرافیائی منطقه و همچنان شرایط مترو لوژیکی سال های مختلف میباشد ، بالای کیفیت بذری وکیفیت حاصلدهی تخم های بذری تاثیرزیاد دارد. از جمله شرایط خارجی که بالای کیفیت تخم بذری تاثیر دارد ، نقش عمده را حرارت، رطوبت، نور(Climatic Factors) وشرایط خاک(Adaphic Factors) دارد.  (1)    شرایط جغرافیائی تولید تخم بذری بلند کیفیت یا (Geographical Conditions for High Quality Seed Production): موقعیت جغرافیائی بالای نباتات تاثیر خیلی بزرگ دارد این تاثیر نسبت به تاثیر عوامل جداگانه محیطی بسیارزیاد است. چراکه دیگرعوامل محیطی تابع موقعیت جغرافیائی است. مثلأ: موقعیت جغرافیائی بالای کیفیت، مقدار و مدت نورخورشید،  نوع خاک وحاصل خیزی خاک نقش بارزدارد. چنانچه تحقیقات که در چندین نقاط مختلف جهان صورت گرفته است نشانمیدهد که حاصل عین ورایتی گندم درمناطق مختلف جغرافیائی تحت شرایط مشابه از 880 – 1310 kg/ha متفاوت بوده است.(2)   شرایط مترولوژیکی تولید تخم بذری بلند کیفیت یا(Metrological Conditions for High Quality Seed Production): توسط تطبیقات و تحقیقات متعدد به اثبات رسیده است که شرایط مترولوژیکی سالهای جداگانه بالای کیفیت تخم بذری شدیدأ تاثیر میگذارد. ظمنأ ارتباط متقابل خیلی نزدیک بین مقدار بارنده گی و حرارت و کیفیت تخم بذری در مراحل تشکیل و پخته شدن دانه و جمع آوری تخم بملاحظه میرسد .     گرچه عوامل متذکره قبل از تشکیل تخم بیشتر بالای نبات مادری تاثیر نموده به این ترتیب بالای تخم بصورت غیرمستقیم تاثیر میگذارد. نظربه تحقیقات بعمل آمده، هر گاه تخم بذری در هوای مرطوب تشکیل یابد نبات که از آن بوجود میآید حاصل آنها نسبت به حاصل نباتات که تخم های شان در هوای خشک پرورش یافته باشد تقریبآ %8 پائینتر میباشد.     در شرایط رطوبت بلند تخم ها با مقدار زیاد گلوکوز و مقدار کم سکروز تشکیل میابند به همین علت سرعت ظهور جوانه ها بطی گردیده و قوه نامیه آنها کاهش میابد.   جوانه زدن تخم ها Seed Germination     طوریکه از تعریف علم تخم یا (Seed Science) بر میآید واین علم از انکشاف و حیات تخمها بحث میکند. اولین مراحل انکشاف تخمها عبارت از آغاز نمو برای تولید یک نبات بوده و آن عبارت از جوانه زدن تخمها است.     جنین یا نطفه سالم دانه خشک ، جنینی است که در حالت عادی زندگی جریانات میتابولیکی آن درحداقل باشد ودرشرایط مناسب به اثرعوامل خارجی مانندفراهم شدن حرارت، نور و رطوبت مناسب، شروع به جوانه زدن کند.  یکی از نشانه های جوانه زدن پاره شدن پوش محافظه وی رادیکل(Seed Coat) و ظاهر شدن رادیکل(Radical) است.   شرایط جوانه زدن (Germination conditions):             I.آب (Water): درجریان فعل و انفعالات  جوانه زدن جذب آب و متورم شدن دانه یکی از نشانه های فزیکی آن محسوب میگردد. البته متورم شدن دانه به صحت و سلامتی دانه بسته گی ندارد چرا که دانه های مرده نیز در اثر جذب آب میتوانند متورم گردند .  در حرارت بلند تر جذب آب نسبت به حرارت پائین بیشتر است . قدرت جذب مقدار آب تا حدودی به ساختمان و قابلیت جذب پوست دانه و یا میوه بستگی دارد باوارد شدن مالیکول آب در بین ذرات کلوئیدی و خلای بین الحجروی (intracellular porosity)  فشار بین الحجروی بیشتر میگردد(به 10Mpaمیرسد) ، یکی از خواص کلوئید ها جذب و مکیدن آب است . دیگر ترکیبات مهم که آب را جذب میکند پروتین دانه است غیر از پروتین و مواد مختلف دیگر وقسمتی از مواد پکتین (قند چند قیمته) نیز در اثر جذب آب متورم میگردد ، ولی نشایسته در اثر جذب آب در هنگام جوانه زدن متورم نمیگردد چرا که این ماده در پی اچ (PH) پائین وحرارت بلند تر میتواند آبرا جذب نموده و متورم شود.     متورم شدن دانه تنها دراثر جذب آب نبوده بلکه فعالیت های بیوکیمیاوی نیزدرآن ذیدخل است زیرا که دربعضی ازجنین ها (mRNA) ساخته میشود. مثلا درجنین گندم بعد از 30 دقیقه از تورم دانه ماده (mRNA مشاهده شده است. جذب مقدارآب نسبت به وزن وحجم دانه بیشتر است. جدول(1) نشاندهنده اوسط فیصدی جذب آب توسط بعضی از انواع دانه های خشک است.             جدول شماره(1): اوسط فیصدی جذب آب توسط تخم عده ای از نباتات. نوع نبات فیصدی جذب آب به تناسب وزن دانه نوع نبات فیصدی جذب آب به تناسب وزن دانه گندم 37 – 44 رشقه 95 – 135 جودر 46 – 61 شبدر سرخ 45 – 130 یولاف 35 – 66 شرشم 52 – 67 جو 45 – 55 نخود 70 – 89 جواری 32 – 39 لبلبو شیرین 75 – 114            II.حرارت(Temprature): دانه هر نوع نبات جهت جوانه زدن به یک حد اقل حرارت ضرورت دارد بطور مثال برای گندم، جو، یولاف، شبدر، لوبیا، جودر، شاخل و رشقه برای شروع جوانه زدن آنها حرارت بین (5–10C˚) ضرورت است. جواری، ارزن و باقلی به حرارت (6–10C˚) درموقع جوانه زدن ضرورت داشته، وکدوبادرنگ وتنباکو درحرارت ((15–20C˚ شروع به جوانه زدن میکنند. ولی در لابراتوارجهت آزمایش جوانه زدن درجه حرارت اوسط و مناسب به بسیاری از نباتات زراعتی بین 15 – 20 C˚ تعیین شده است. بعضی حالت بعضی ازنباتات در((0C˚ جوانه زده ولی دربعضی حالات صفر درجه سبب توقف جوانه زدن آنها میگردد. ولی بالاتراز (50 C˚) عمل جوانه زدن را درهمه تخمها ازبین میبرد.        III. اوکسیجن (Oxygen-O2): عامل دیگری که برای جوانه زدن ضرورت است اوکسیجن است، که ذریعه آن انرژی حاصله به صورت (ATP) در میآید. فقط تعداد کمی نباتات مانند شالی یا برنج انرژی لازم خودرا بصورت(ADP) ازطریق تجزیه گلوکوز به شکل غیر هوازی (Anaerobic)  بدست میآورند و باکمک اوکسیجن منحل در آب عمل جوانه زدن را انجام میدهند.        IV.نور(Light): بعضی از دانه ها در موجودیت نور با گرفتن کاربن از هوا عمل جوانه زدن را انجام میدهند نباتات را برای جوانه زدن از نگاه احتیاج شان یا ضرورت شان به مدت نور و تاریکی به دو دسته تقسیم بندی نموده اند. یکی نباتات نور پسند ، مانند:  کاهو و تنباکو ، و دیگری نباتات تاریکی پسند مانند: نوعی از لوبیا و کدو. نباتاتی که نورسبب جوانه زدن درتخم آنها می شود آنهارا(Positively Photoblastic) ونباتاتی که تاریکی سبب جوانه زدن درتخم آنها میشود آنها را(Negatively Photoblastic) می نامند. عمومأ تخم های که ازلحاظ جسامت خورد هستند، برای جوانه زدن خود به نورضرورت دارند. بهمین لحاظ کشت سطحی آنها یک روش مناسب است.   پروسۀ جوانه زدن(Germination Process): بعد ازاینکه تخم رسیده وپخته که دارای قدرت حیاتی مناسب باشد، درمحیط مناسب قرار گرفت، فعالیت های فزیولوژیک درآن شروع شده و شروع به جوانه زدن می کند که این پروسه طی چهارمرحله عمده صورت می گیرد. 1- جذب آب   (Water Imbibitions): 2- فعال شدن انزایم های موجود درتخم(Inzyme Activation): 3- شروع رشد جنین Initiation of Embryo Growth)): 4- پاره شدن پوست تخم(Rupture of Seed Coat): بعد ازاینکه اب داخل تخم شد، فعالیت های فزیولوژِکی تخم شروع می شود. انزایم ها فعال شده، جنین شروع به رشد می نماید ورادیکل به اثرافزایش وبزرگ شدن حجرات، بزرگ شده وپوست تخم که قبلأ توسط آب نرم شده است را پاره کرده ووارد خاک میشود.     فعل وانفعالات طی مراحل تورم دانه یک موضوع پیچیده بوده که اصول این فعل و انفعالات به قرار ذیل است. -       تقسیم شدن مالیکولهای بزرگ مواد غذائی ذخیره ای(کاربوهایدریت ها، پروتین و شحم) که بشکل(ATP) وجود دارند، به مالیکول های کوچک قابل انتقال. -       انتقال این مالیکولهای کوچک مواد غذائی از محل ذخیره به محل رشد جنین. -       تشکیل مجدد پروتین و کاربوهایدریت ها از خرد شدن مالیکول های بزرگ به مالیکول های کوچک(امینو اسیدها، گلوکوزوتیزاب های شحمی وگلیسرول) در جنین رشد یافته . مهمترین موادی که درانسا ج ذخیره ای دانه قراردارند عبارت ازکاربوهایدریت ها، پروتین و شحم است که باید توسط انزایم ها تغییرشکل پیدا کرده و به مصرف برسند. به روابط ذیل توجه کنید. Hydrolyase, Phosphatase & Amylease     Starch                                                                Glucose                 Protease   Protein                                                               Amino acid                    Lipase   Fats                                                                   Glycerol and fatty acid       دراثر جذب آب به وسیله دانه و جنین از طریق پوست دانه(Seed cote/ testa) در جنین ساختن mRNA جهت انجام فعل و انفعالات بعدی وهمچنان خارج ساختن جبریلیک اسید(Gebrilic acid) ازطبقه الیورون (Aleurone)انجام می شود. دراین حالت حجرات طبقه الیورون برای آزاد ساختن انزایم های مختلف شروع به فعالیت میکنند، دراین حالت انزایم های (Amylase) جهت تجزیه نشایسته(Starch)، (Nuclease) جهت تجزیه اسید های هسته وی(Nucleic- acid)، (Lipase)جهت تجزیه شحم و (Proteases) جهت تجزیه پروتین فعال ویا تولید مشود. این انزایم ها از طریق طبقه (Aliurone) برای تجزیه مواد ذخیره ای بداخل اندوسپرم(Endosperm) میرود. ( تولیدانزایم های جدید که در اثر فعالیت جین ها انجام می شود به وسیله جبریلیک اسید ثابت شده است) ولی بعضی از انزایم ها قبلا در طبقه الیورون وجود دارند که در مرحله جوانه زدن فعا ل میگر دند.       دراثر تجزیه اسیدهسته وی(Nucleic acid)، هورمون سایتوکنین (cytokinen)  و در اثر تجزیه امینو اسید (Amino acid) هورمون ترپتوفان(Treptofan) ساخته می شود. این دو هورمون(Hormone) نباتی باعث رشد جنین میشوند.( این دو هورمون در تقسیمات حجروی نقش دارند) . در نتیجه این فعل و انفعالات جنین به کمک انزایمهای (Pactase) و (Cellulase) پوست تخم را پاره کرده و سر به بیرون میکشد. در این هنگام رادیکل(Radicula) بلا فاصله وظیقه تغذیه جنین را به وصیله آب و مواد غذائی بعهده میگیرد. البته دربعضی از نباتات برعلاوۀ رادیکل، دو یاسه ریشه دیگر نیز از غلاف رادیکل خارج میشوند.       با شروع عملیه ترکیب ضیائی(Photosynthesis)  توسط اولین برگها مرحله جوانه زدن به اتمام رسیده و مرحله تغذیه عادی نبات جوان شروع میشود. شکل(9).       رشد ساقه بعد از جوانه زدن:     رشد ساقه جوانه ها در نباتات مختلف به اشکال مختلف انجام میشود . در مرحله جوانه زنی چه در نباتات یک مشیمه ای ویا دو مشیمه ای ، مشیمه ها یا در زیر زمین باقی میمانند و یا اینکه به روی زمین می بر آیند. که در این جا به دو نوع جوانه زنی رو برو میشویم.   الف : جوانه زدن روی زمینی (Epigenous Germination or Grown) : این نوع جوانه زدن که به آن  (Epigeal Germination) نیز میگویند. نوعی نمو یا جوانه زنی است که در آن هایپو کوتایل(Hypocotyls) ، (فاصله بین ابتدای ریشه(Crown) و محل رویش مشیمه ها) رشد زیاد کرده که دراین حالت مشیمه ها (Cotyledons) بلند شده خود را به روی زمین میرسانند . در نتیجه پس از خمیده شدن های پو کوتایل و باز شدن پوست دانه ، مشیمه ها سبز شده و اولین عضوی هستند که عملیه ترکیب ضیائی را انجام میدهند . بعدأ قسمت ایپی کوتایل(Epicotyls) (بخش ازساقه که بین اولین برگ«Foliage leaves»و مشیمه هاقرار دارند). شروع به رشد کرده و برگهای اولیه تشکیل میشوند، این نوع جوانه زدن را میتوان در انواع لوبیا، لبلبو، گلپی، زردک ، آفتاب پرست وغیره. ودر انواع یک مشیمه ای ها در انواع سیر نام برد.   ب : جوانه زدن زیر زمینی(Hypogenous Germination or grown):     که به آن (Hypogeal germination) نیزمیگویند. دراین نوع جوانه زدن هایپوکوتایل (Hypocotyl) رشد نکرده ویا رشد آن کم خواهد بود که دراین صورت مشیمه ها در زیرزمین باقی می مانند. بارشد طولی ایپی کوتایل (Epicotyls) ورسیدن آن به سطح زمین برگهای اولیه ساخته میشوند، که بدین وصیله عملیه ترکیب ضیائی شروع میشود. ازجمله نبات دومشیمه ای مانند، نخود، انواع گراسها وبیشترنباتات یک مشیمه ای، که مشیمه های آنها به صفت یک عضو مصرف کنندۀ مواد غذائی در زیر زمین باقی می مانند. شکل(9و10).         (الف(   (پ)   (ب)                   شکل(9). انواع جوانه زنی نباتات . الف: جوانه زنی روی زمینی در لوبیا ب: جوانه زنی زیر زمینی در نخود پ: جوانه زنی زیر زمینی در جواری         الف   ب                           شکل(10). اجزای تخم و انواع جوانه زنی (الف: جواری. ب: لوبیا) تعین کیفیت تخم (Identifying of Seed Quality)     درتعیین خواص کیفی تخم هامقداررطوبت دانه(SMC)(1)، فیصدی خالص بودن(Purity%)، فیصدی جوانه زدن(Germination%)،مشابه بودن(Uniformity)، سلامتی((Seed health  وقدرت حیاتی (Viability) تخم ها در نظر گرفته میشود.     خالص بودن فزیکی و سلامتی تخم ها را نمی توان از مشاهدات در مزرعه با اطمینان تعیین نمود. بلکه این خواص باید از طریق آزمایش در لابراتوار کنترول و تصدیق گردد. ولی خالص بودن ورایتی را باید درمزرعه تثبیت نمود.      این خصوصیات درمقدار تخم فی واحد سطح درنظرگرفته میشود. برای تخم غله جات و پلی داران مانند لوبیا ، از طریق معلوم نمودن وزن هزار دانه معیاری نیز میتوان مقدار تخم درفی واحد زمین را تعیین نمود .     آزمایشات تعین این خصوصیات بالای نمونه (Sample) صورت میگیرد. نمونه آزمایشی بایدنماینده گی از کتله مجموعی تخم بنماید. برای این منظوراولأ نمونه های اولیه (Primary Samples) بشکل اتفاقی(Randomize) ازکتله تخم(Seed lot) اخذ گردیده سپس ازمخلوط آنها نمونه مرکب(Composite Sample)که یک قسمت این نمونه برای ازمایش سپرده می شود که آنرا نمونه سپرده شده(Submitted simple) یاد کرده که بعدأ بالای آن کارصورت گرفته که بنام نمونه کاری(Working Sample)یاد میشود. البته تعداد نمونه ها به مقدار کتله تخم ارتباط دارد.  جدول شماره (2).   جدول شماره(2) اوزان و تعداد نمونه ها اوليه تخم نباتات مختلف. نوع تخم مقدار به گرام تعداد نمونه ها وزن مجموع نمونه غله جات خورد دانه 50 10 500 جواری 500 1 500 لوبیا 100 5 500 رشقه و شبدر 4 10 40   مقدار رطوبت تخم(Seed’s moisture):       مقدار رطوبت اثر زیادی بالای کیفیت تخم ها دارد . زیرا که درگرما یا حرارت بلند، تخم های مرطوب مورد حمله قارچ ها قرار میگیرند. هر قدر مقدار رطوبت بالاتر باشد این تهدید بیشتر خواهد بود، تخم های مرطوب یا خوب نرسیده اند و یا خوب خشک نشده اند.  در تعیین رطوبت از روش های ذیل استفاده میشود.   1-    روش داش(Oven Method): روش معمول تعین مقداررطوبت عبارت از پائین آوردن رطوبت تخم تا حد صفر است. در این روش اولأ نمونه تخم وزن شده(معمولأ100gr) و یاد داشت میگردد و همین نمونه در داش (Oven) حرارت داده میشود، جدول شماره (3) . فیصدی رطوبت تخم را از فرومول ذیل بدست آورده می توانیم.     WS – DS                             X 100             WS         SMC=   2- روش سریع یا(Quick method): این طریقه آزمایش عبارت از استفاده از وسایل الکتریکی(رطوبت سنج) است . این وسایل به داخل قطر کتله تخم فرو برده شده وبه اساس هدایت برقی فیصدی رطوبت را نشان میدهد. رطوبت همیشه به فیصدی نشان داده میشود. در روش حرارت دادن ، لوبیا ها وغله جات بزرگدانه باید خورد شوند.   جدول(3) . حرارت و مدت خشک کردن مطلق تخم نباتات مختلف نوع دانه نبات اندازه حرارت به C˚ مدت حرارت دهی به دقیقه جواری 130 240 غله جات 130 120 دانه های روغنی وپیاز ها 103 1020 انواع دیگر نباتات 130 60   رطوبت مناسب تخم برای ذخیره کردن: فیصدی رطوبت تخم نباید از حد معین تجاوزنماید ، یعنی رطوبت تخم تاحدی پائین آورده شود که هم تخم قوه نامیه خود را ازدست ندهد و هم تخم ذخیره شده بتواند. جدول شماره(4).   جدول شماره (4). مقدار رطوبت مجاز تخم های عده ای از نباتات. نوع دانه تخم رطوبت به فیصد نوع دانه تخم رطوبت به فیصد دانه خشخاش 10 دانه های روغنی 12 انواع شبدرورشقه 12.5 لوبیا ها 17 انواع غله جات بدون جودر 15 لبلبو،شاخل 15 جودر 16       خالص بودن تخم(Seed Purity):     تخم ها باید عاری از هرگونه ناپاکی باشد. خالصیت تخم را نیز به اساس فیصدی نشان میدهند. به طور مثال خالصیت 98.5% به معنی این است که در صد کیلو گرام 98.5 کیلو گرام آن شامل دانه های خالص است ومتباقی 1.5 کیلو گرام مواد ناپاکی وتخم دیگر نباتات است.   روش تعیین خالصیت تخم(Method of purity taste):     این روش را نظر به بزرگی دانه تعیین میکنند. روش بین المللی جهت تعیین خالصیت تخم روش سریع (Quick) است شکل(11).                                                                                                        شکل(11).  جداسازی تخم خالص از دیگر مواد.   چنانچه درشکل فوق مشاهده می کنید، در این روش نمونه گرفته شده رابه سه قسمت به قرارذیل تقسیم میکنند. 1-    دانه های خالص( تمام دانه های نرسیده ، چملک ، رسیده و حتی تخم های شکسته ). 2-    دانه های گیاهان هرزه( غیر از دانه نبات اصلی دانه دیگر نباتات را در بر میگیرد). 3-    مواد اضافی (کاه ، سنگ ، کلوخ وغیره).   تعین قوه نامیه یا فیصدی جوانه زدن تخم ها(Germination%/ Vigor of Seeds):     قوه نامیه یکی از مهمترین خواص کیفی تخم است. که  درلابراتوار تعیین میگردد ودر هنگام فروش تخم همیشه فیصدی جوانه زنی تخم رادر لیبل درج میکنند . با آزمایش قوه نامیه فیصدی تخم که قدرت جوانه زدن را دارند تعیین می شود.     ازلحاظ زراعتی، دانه ای دارای قوه نامیه است که درشرایط حرارت ، رطوبت مناسب و درزمان معین یک ریشه (Radical) و یک ساقه سالم(Plumul) را تولید کند. .ولی ازنظر بوتانی قدرت جوانه زدن مفهوم دیگری دارد. بدین معنی که دانه هائی دارای قدرت جوانه زدن هستند که در شرایط معیین، جنین آنها رشد کرده و ریشه آنها(Radical) به طور واضح پوست تخم (Seed coat) را شگافته وظاهر گردند.   روشهای آزمایش جوانه زنی تخم (Methods of germination test): 1)    دستگاه آزمایش جوانه زنی جاکوبسن –JA-   (KR-Jacobsen) ، 2)    کاغذ فلترBlotter paper))-KF-(روش لوله کردن  ، روش کاغذ چین دار). 3)    روش بستر ریگ ُ(Sand bed) 4)    روش سریع بیو کیمیاوی (Quick biochemical test) روش آزمایش: برای تعیین قوه نامیه یا قدرت جوانه زنی تخم ، 400 عدد تخم را به صورت نمونه4x100 یا 8x50 یا 16x25 تقسیم می کنید . در بعضی حالات برای حصول نتیجه بهتر بجای 400 دانه 600 دانه انتخاب می شود.   1)  دستگاه جاکوبسن(KR-Jacobsen) : دانه های کوچک غله و لگیوم توسط این دستگاه آزمایش شده می تواند ، این دستگاه متشکل از یک طشت بوده که آب را میتوان درآن تا درجه مناسب گرم کرد(حرارت مناسب برای جوانه زدن تخم)، بروی این طشت یک تخته شیشه ای قرار دارد که بالای آن کاغذ فلترهموار است. این کاغذ فلترتوسط فلیته ها که یکسر آن در طشت و یک سر آن با کاغذ فلتردرارتباط است، مرطوب نگه داشته میشود. به تعداد 100 عدد تخم نبات برروی کاغذ به صورت مساوی پخش می شود . و سر آن توسط سرپوشهای شیشه ای که دارای سوراخ است . پوشانده می شود . سرپوش شیشه ای به منظور جلوگیری از فرار رطوبت گذاشته می شود.   2)  کاغذ فلتر (روش لوله کردن):  طریقۀ اول: کاغذ های فلتر به ابعاد 70x15 سانتی متربا کیفیت استاندارد استفاده میشود. دراین روش 50 عدد تخم غله جات را 4 سانتی متر در زیر لبه کاغذ مرطوب به طوری که جنین انها به طرف پائین قرار بگیرد . به فاصله یک سانتی متری قرار می دهند. روی این بستر مرطوب که دانه ها قرار دارند کاغذ مرطوب جاذب به عرض 3-5 سانتی متر هموار میشود ، و سر انجام قسمت پائین این بستر را با کاغذ مقوا به عرض 5 سانتی متر پوشانده و لوله می کنند . در این جا وظیفه کاغذ مرطوب تامین رطوبت و از کاغذ مقوا جلو گیری از بیرون بر آمدن ریشه ها است. در این روش میتوان دانه  های بزرگ ، مانند لگیوم هارا نیز مورد آزمایش قرار داد شکل(12). طریقۀ دوم: طوریست که 200 عدد تخم پاک را در3 تکرار بصورت بخش شده درروی کاغذ جاذب به فواصل مناسب قرارداده وروی آنرا نیز توسط یک کاغذ جاذب مرتوب می پوشانیم وآنرا داخل دستگاه جوانه زنی گذاشته وبعد ازسپری شدن 7 روز نتیجه گیری می کنیم.                   شکل(12) آزمایش جوانه زنی با استفاده ازکاغذ فلتر، روش لوله کردن 3)  کاغذ فلتر(روش چین دار): در این روش کاغذ فلتر را به صورت چین دار درآورده. طول و عرض کاغذ و همچنان عمق چین ها نظربه نوعیت تخم فرق می کند. مثلأ: برای تخم لبلبو کاغذ به اندازه 16.5x82 سانتی متر وعمق جری ها 2.5 سانتی متر، وبرای لوبیا کاغذ به اندازه 16.5x100 و عمق چین ها 3 سانتی مترترتیب میشود . دانه ها به فواصل معین طوری که با سطح کاغذ در تماس باشند قرار می گیرند. شکل(13) ازمایش جوانه زنی با استفاده ازکاغذ فلتر، روش چین دار   4) بستر ریگ(Sand bed): در این روش، کار طوری است که ریگ دارای سترکچرخوب ، تکسچرهمشکل یا(Uniform) باشد ، عاری ازموادزهری بوده و تشکیل کرست (Crust) ننماید.  برروی وسط زرعیه(Medium) هموار شده و درآن به فواصل معیین با یک چوب یا شی دیگر چقرک (Hole) کشیده شده و تخم ها درآن قرارداده شده و روی آن باریگ پوشانیده می شود. برای تعین قوه نامیۀ تخم ها دستگاه های ساخته شده که تمام شرایط مناسب جوانه زنی درآن عیار گردیده است که آنها را دستگاه جوانه زنی تخم ویا (Germinatores) می گویند شکل(14).   دریافت فیصدی قوه نامیه(Germination %): بعد ازروزهای معیین دانه های جوانه زده شمارش می شوند ، طبق  قانون تخم(seed science)، (جدول شماره5) . اولأ جوانه ها حساب شده و باید که ریشه (Radical) وساقه گک خوب رشد کرده باشند. در مرحله بعدی دانه های قارچ زده ، گندیده وجوانه نزده شمارش می شوند که دراینجا دانه های بدون نقص و جوانه زده تعیین کننده قوه نامیه می باشند . از این طریق می توان قوه نامیه را در 100 دانه تخم تعیین نمود ، و فیصدی قوه نامیه را از اوسط تمام تکرار ها بدست میاورند شکل(15).                       شکل(14) دستگاه جوانه زنی تخم ها (Germinatore)   روش سریع بـیو کیمیاوی(Quick/Biochemical Method for Germination test):     این روش برای آزمایش جوانه زنی تخم ، عبارت از استفاده ازمرکب تترازولیم است. اهمیت روش استفاده از تترازولیم(Triphenyltetrazoliumchlorid)دراین است که می توان قوه نامیه تخم رادرزمان استراحت(Dormancy) آن نیز می توان آزمایش کرد و همچنان میتوان سختی پوست دانه را نیزدریافت.     طبق نظریه لارون(Laron) نمک بیرنگ تترازولیم درهریک ازحجرات زنده سبب فعال شدن انواع هورمون های دی هایدروجنیز(Dehydrogenize) شده که از این طریق آنها را به رنگ سرخ تیره در می آورد دراین وقت تمام حجرات زنده رنگ سرخ را گرفته درحالیکه حجرات مرده رنگ نمیگیرند شکل(15).   روش کار(Procedure): روش کار طوری است که 4x100 عدد تخم خالص(بدون دانه های دیگر نباتات) را با حرارت 2 درجه سانتی گراد به مدت 10 ساعت و یا در حرارت 30-35 درجه سانتی گراد به مدت 1-2 ساعت قبلأتوسط آب نرم میکنند . البته روش نرم کردن برای تخم نباتات مختلف متفاوت است .  دانه های گندم وجودر را پوست نموده ودر محلول 0.1الی0.25 فی صد تترازولیم به مدت 7-8 ساعت قرار می دهند ، البته که نظر به جسامت دانه این مدت قرار دادن متفاوت است. مثلا : درجواری این مدت تا 8-24 ساعت وبرای یولاف 24-48 ساعت است . البته عملیه معامله با تترازولیم در 30 درجه سانتیگراد ودر سایه باید صورت گیرد چون محلول در مقابل نور حساس است.                                                                                           شکل(15): (الف: جوانه های سالم وناسالم. ب: تخم های بدون وبا قدرت جوانه زنی) مشکلات سختی پوست تخم و حالت استراحت تخم:     درهنگام آزمایش جوانه زدن حالت استراحت(Dormancy) وسختی پوست تخم(Seed- coat hard ness)،از مشکلاتی اند که ، در هنگام آزمایش بروز می کند . فکتورهای که سبب عدم جونه زنی تخم می گرددن عبارتند از. 1- ساختمان یامشخصات پوست تخم (Seed coat characteristics): ممکن است که پوست تخم زیاد سخت باشد(Seed coat hard ness) سختی پوست دانه سبب عدم نفوذ پذیری آب (Impermeability of water) وعدم نفوذپذیری آکسیجن(Impermeability of Oxygen) در دانه میگردد. 2- مشخصات جنین(Embryo characteristics): جنین در حالت ناپخته گی است(Immature- embryo)،  ویا درحالت استراحت (Dormant embryo)است ، که درهرحالت مانع جوانه زنی میشود.   برداشتن موانع جوانه زنی تخم: 1-  (Stratification or prechiling): عبارت قطع دوره استراحت (Dormancy)تخم برای  جوانه زنی توسط گرم و سرد کردن است. - عده ای ازتخم غله جات را اولأ درحرارت 4-6 درجه سانتی گراد به مدت 5روز وبعدأ درحرارت20-30 درجه سانتی گراد به مدت 3روز قرار می دهند . - قراردادن تخم در حرارت 60-80درجه سانتی گراد به مدت 1-1.5 ساعت سبب شکستن دارمنسی تخم میشود. - تخم ها درآب داغ دارای حرارت 80 درجه سانتی گراد به مدت1-5 دقیقه (نظر به نوعیت تخم)قرار داده شده وبلافاصله بذر می گردد. - استعمال مواد تشویق کنند نمو(Growth Regulators) ، دوره استراحت تخم را می توان توسط استعمال مواد تشویق کنند نمو قطع کرد . این مواد عبارتند ازتیزاب جبریلیک(Gibberellic acid=GA3) ، پوتاشیم نایتریت(KNO3) ،(Auxin)،(Cytokinins) ، که به ترتیب جبریلیک اسید هورمون نموئی بوده و سبب تسریع درعملیه جوانه زنی میشود و معامله نمودن کاغذ فلتربا 0.5-0.4 فیصد محلول جبریلیک اسید(Gabrielic acid) یا GA3 قبل ازجوانه زنی تخم موثر است.     معامله نمودن کاغذ جاذب با 0.5-0.2 فیصد محلول پوتاشیم نایتریت (KNO3 ) نیزبه منظور تشویق جوانه زنی مفید است. اکسین وسایتوکنین هورمون ها بوده که در تولید مثل و تکثیر نباتات نقش عمده دارند. موارد ذکرشده می توانند جنین را از حالت استراحت بیدار کنند .   2-  قابل نفوذ ساختن پوست(Scarifications): عبارت ازقابل نفوذ ساختن پوست تخم توسط عوامل فزیکی یا کیمیاوی میباشد. وقرار اتی است. -       Impaction: عبارت از وارد اوردن ضبربه بالای تخم ها به منظور نازک سازی پوست است. -       Abrasion: عبارت ازسائیدن تخم بالای یک سطح درشت مانند ریگمال است. -       Acid scarification: دراین روش تخم ها درمحلول غلیض سلفوریک اسیدH2SO4)) به مدت 10 – 60 دقیقه (این مدت به نوعیت تخم ارتباط دارد) قرارداده میشود که تخم را نفوذ پذیر می سازد. به طور مثال سکرفیکیشن در رشقه (AlfaAlfa)در حدود%30 جوانه زنی را ازدیاد می بخشد. جدول شماره(5). شرایط آزمایش قوه نامیه تخم تعدادی از نباتات مهم زراعتی(طبق قانون تخم). نوع نبات  نوع بستر آزمایش حرارت به C˚ تکرار روزهای مشاهده  بعد از کاشت پیش آماده کردن تخم گندم ریگ/جاکوبسن 20 4 7-8 KNO3/GA3 جودر // 20 4 7 // جو // 30 4 7 // یولاف // 20 5 10 // جواری ریگ/کاغذفلتر 20 – 30 4 7 سردساختن در60C˚ لوبیا ریگ/کاغذفلتر 20 5 8 خنک کردن در60C˚ رشقه کاغذفلتر/جاکوبسن 20 4 7 – 10 خنک کردن/abrasion   برای امتحان  قدرت جوانه زدن تکرار تجربه درهرزمان لازم و ضروری است. چون جریان جوانه زدن تحت تاثیرمقدار رطوبت، اوکسیجن، نور، حرارت، ودیگر شرایط اقلیمی قرار می گیرد. بنابراین عوامل اقلیمی در موقع آزمایش تخم ها باید در هرجا در نظر گرفته شود.   قدرت حیاتی یا زنده ماندن تخم ها (Viability of Seeds):     قدرت زنده ماندن تخم ها یک خاصیت ذاتی تخم ها است. بدین معنی که تخم در شرایط مناسب محیطی بتواند جوانه زده ویک نبات سالم و پرحاصل را تولید کند.     به طورمثال دو مقدارمعین از یک نوع نباتات در شرایط محیطی مساوی دارای زمان جوانه زنی و درنهایت مقدار محصول متفاوت اند این موضوع ارتباط به قدرت حیاتی تخم ها دارد. سالهاست که در مورد تعداد یا مقدار تخم فی واحد سطح آزمایش ها صورت گرفته است تا از این طریق بتوان مقدار مناسب (Optimum) دانه قابل جوانه زدن در فی واحد سطح تعیین کرد، چرا که تخم هادریک مزرعه به صورت یکنواخت جوانه نمیزنند. دانه های ضعیف در یک تراکم بته ای با اشغال جا ومصرف مواد غذائی تاثیر زیادی بالای محصول داشته و سبب کمی در مقدار محصول میشوند. در این جا دیده میشود که نبات جوانه میزند ولی جوانه ناسالم تولید می کند. به هر اندازه که از این نوع دانه ها در یک تراک بته ای زیاد باشد مقدار محصول کمتر خواهد بود ، دانه های با قدرت حیاتی متفاوت نه تنها که رشد یکنواخت نخواهند داشت بلکه به صورت یک نواخت پخته هم نخواهند شد.     امروزه در زراعت میکانیزه به تعداد نبات در فی واحد سطح توجه زیاد میشود.   علل کاهش فعالیت های حیاتی تخم:     یکی از عوامل کاهش فعالیت حیاتی تخم ها ، قطع شدن مراحل رسیدن بذر در اثر زورد درو کردن و زود خشک کردند تخم ها است. دانه ای نرسیده به سبب تکمیل نشدن مقدار مواد ذخیره ای مانند کاربوهایدریت وهم چنان هورمونها، دارای قدرت حیاتی ضعیف اند. این خطر بازهم از ناحیه یک نواخت نرسیدن تخم ها است که به صورت یکنواخت پخته نمی شوند.     در برداشت دیرتراز موعد معین  هم دانه به اثر هوای مرطوب وغیره ممکن است که صدمه دیده و از قدرت حیاتی آنها کاسته شود. علاوره برآن گرم شدن تخم های مرطوب در سیلو و هم چنان خشک کردن بیش از حد تخم باعث میشود که هورمونها و انزایمها ی نباتی و دیگر اجزای حجره نبات صدمه دیده ویااز بین بروند. به هر اندازۀ که مقداررطوبت تخم زیاد باشد به همان اندازه حساسیت آن ها در مقابل حرارت زیاد است.  برعلاوه موارد فوق موارد ذیر نیز بالای قدرت حیاتی تخم ها اثر گذار است. مانند: صدمه دیدن دانه ازاثربرداشت با ماشین ها مانند (Combines)، ماشین های پاک کننده مانند (Air- screen cleaner) ، و غیره عوامل سبب صدمه دیدن پوست دانه و ضربه دیدن تخم می گردد که درنتیجه جنین تخم مرده قدرت حیاتی خود را از دست میدهد ودر نتیجه سبب پائین آمدن قدرت حیاتی تخم ها می گردد. امراض قارچی و باکتریائی درزمان خشک کردن وسیلو/ گدام کردن به خصوص تخم های مرطوب با فیصدی رطوبت بلندراموردحمله قرارمیدهند، خصوصادانه های زخمی رابیشترموردحمله قرار میدهند. هرقدرتخم کهنه تر شود به همان اندازه قدرت حیاتی آن کم میگردد. در اثر رطوبت زیاد و هوای گرم ذخیره خانه/سیلو ، میتابولیزم دانه شدت یافته و درنتیجه سن تخم کم میشود. به امید موفقیت هرچه بیشترشما!           منابع مورد استفاده 1-    رستگار محمد علی.1376. کنترول وگواهی بذر. انتشارات برهمند ایران، ص ص 3-85. 2-    قرقین نورمحمد .1385. اساسات تولید تخم های بذری. لکچرنوت، دیپارتمنت اگرونومی، پوهنځی زراعت، پوهنتون کابل، ص 1 – 16. 3-    Taj, Fazel Hayat.1994.( CROP PRODUCTION) Chapter of Seed Technology,National Book Foundation Islamabad, pp100-110. 4-    Bagnara.D.1996.( Seed Science and Technology) Chapter of Apomixis and Seed Production, ICARDA, Aleppo Syria, pp59-62 5-    http://daneshnameh.roshd.ir/ 6-    http://www.aftab.ir/ 7-    http://chestofbooks.com/ 8-    http://www.hcs.ohio-state.edu/ 9-    http://www.grant.co.uk/ 10-                       http://alonefarmer.blogfa.com/ 11-                       http:/www.fao.org./ 12-                       http://www.answers.com/ 13-                       http:/www.Agriculture.gov.af/ 14-                       http:/www.aftab.ir.com/ 15-                      http://www.seedtest.org/ (1)  هر گاه یک ورایتی را در ارتفاعات مختلف کشت کنیم عین ورایتی در هر 100متر ارتفاع 5 روز دیر تر پخته میشود. چنانچه حاصل بلند تابع دو فکتور ارثی (Genetical) و محیطی (Environmental) بوده هر گاه این دو فکتور باهم توافق داشته باشد حاصل بلند متوقع است . (2) موقعیت منطقه نظر به طول البلدو عرض البلد حساب میشود ، به طور مثال در اطراف خط استوا در درجه 30 و 30  از لحاظ جوی باهم مشابه است ولی بعد از کشت نمونه ها تاثیر محیط بالای شان متفاوت بوده است.در استوا طول روز وشب در تمام سال یکسان است. (1) Seed Moisture Content